ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ଧରାକୁ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଗଲା। ସେହିପରି ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ଭୂଧର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମାତ୍ମା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଧରାକୁ ଉଠାଇ ମହାସମୁଦ୍ର ଉପରେ ରଖିଲେ। ଏହି ଧରା ଉପରେ ବିଶାଳ ଜଳରାଶି ଏକ ବଡ଼ ନୌକା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ଏହି ଧରାକୁ ସମତଳ କରି, ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ମାନେକୁ ତାଙ୍କର ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପୃଥିବୀକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ସେ ପୁଣି ପୂର୍ବବତ୍ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ବୁଝାଯାଇଥିଲା, ଚାରିଟି ଲୋକର ତିଆରି କଲେ—ଏହାର ଆରମ୍ଭ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ହେଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ସ୍ୱାମୀ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା—"ମୁଁ ଏବଂ ତୁମେ, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସାବଧାନରେ ଧାରଣ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଇଛି।" "ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କର। ମୁଁ ବିଶ୍ୱ ତିଆରି କରିବି, ତୁମେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷା କର।" ଏଭଳି କୁହାଯିବା ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତେବେ, ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧସଞ୍ଜ୍ଞାକ ନାମରେ ପରିଚିତ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ଅଲୋକ ନଥିବା, ଆତ୍ମା ଛାୟାବୃତ, ଗଛପରି ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାଧାନିକ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାବର ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅକ୍ଷମ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱଦିଗରେ ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୂଖ୍ୟତଃ ଜନ୍ତୁ ଓ ପଶୁମାନେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ରହିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ସଠିକ୍ ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ, ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି; ଅହଂକାର ଏବଂ ଗର୍ବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ୨୮ ପ୍ରକାରର, ଭିତରେ ଅଲୋକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷମ ମନେ କରି, ପ୍ରଭୁ ପୁଣି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ତୃତୀୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଉପରୋକ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆଲୋକ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେବମାନଙ୍କର ତିଆରି, ସାନ୍ତୁଷ୍ଟି ସ୍ୱଭାବର; ଏହା ହେବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଯାହା ସବୁଠାରୁ କ୍ଷମତାଶୀଳ; ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି ଅକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି, ସେ ଏହି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହି ଧ୍ୟାନରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରୁ କ୍ଷମତାଶୀଳ ଅବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତଳଦିଗକୁ ଚାଲିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍ କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାମସିକ ଏବଂ ରଜସ୍ ଗୁଣ ପ୍ରବଳ। ସେମାନେ ବହୁଦିନ ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନି କାର୍ଯ୍ୟରତ; ଏହି ଜନ୍ମ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ଏବଂ କ୍ଷମତାଶୀଳ। ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ଦୟାର, ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ନିର୍ମିତ: ପ୍ରତିପ୍ରବାହ, ସିଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ। ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଭୂତାଦି ନାମକ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଲୋଭୀ ଏବଂ ଅଧିକ ବିଭାଜିତ; ସେମାନେ ପ୍ରେରଣା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହିମାନେ ଭୂତାଦିକ କୁହାଯାନ୍ତି। ଏପରି ରାଜା, ଏଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣ କରାଯାଇଛି: ପ୍ରଥମ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର। ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ତୃତୀୟ ବୈକାରିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ସବୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରାଧାନିକ ସୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାବର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର। ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ କୁହାଯାଏ ପଶୁସୃଷ୍ଟିକୁ; ଏହାପରେ ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଦେବମାନଙ୍କର, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍। ସପ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ଭାଷା ନଳି ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର, ଯାହା ମାନବ ସୃଷ୍ଟି; ଅଷ୍ଟମ ଦୟାମୟ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ତାମସିକ। ଏହି ପଞ୍ଚଟିକୁ ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ପ୍ରଥମ ତିନିଟି ପ୍ରାଧାନିକ; ନବମ କୌମାର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ପ୍ରାଧାନିକ ଓ ବିକୃତ ଉଭୟ। ଏଭଳି ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ବିବରଣ ହେଲା—ପ୍ରାଧାନିକ ଓ ବିକୃତ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ। "ଏହା ଛଡ଼ା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି?" ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: "ଦେବମାନେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଏବଂ ଆଚାର୍ୟଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହିଦେଲେ।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର; ଏହି କୀର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟକାଳେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାରୁ ନିର୍ଜ୍ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚାରି ପ୍ରକାରର। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ମନସ୍ପୁତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏପରେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ—ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିଆରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ ଉପଯୋଗ କଲେ; ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ତଳ ଅଂଶରୁ ପ୍ରଥମେ ଅସୁରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପରେ ସେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ତ୍ୟାଗିତ ଦେହ ରାତି ହେଲା; ପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।