ହେ ନାୟକ, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅନେକ ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଇନଥିଲେ ଯାଏଁ, ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ, ଏକାଠି ଶକ୍ତି ଓ ସମର୍ଥନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକତାର ଚିହ୍ନ ଅର୍ଜନ କଲେ। ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଏବଂ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରେପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଜଳବୁଦବୁଳି ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଅପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ଦେଖାଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଗଲା; ମେରୁ ପର୍ବତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାଭି ତଥା ବଡ଼ ପର୍ବତମାନେ ପ୍ଲେସେଣ୍ଟା ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଜଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ରହିଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପମାନେ ଏବଂ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବାହାରୁ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଟି ଦଶପ୍ରକାରର ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଲପେଟାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦିଗୁଡ଼ିକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ନଡ଼ିଆ ଫଳର ଭଳି, ମୁଣ୍ଡିଆ ଅନ୍ତରେ ବୀଜ ଲୁଚିଥିବା ପରି ଅଛି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସୃଷ୍ଟିର ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯଥା କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଦେବତା ଭାବରେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ହେବା ପରିଚୟ ନେଇଥାନ୍ତି। କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତାମସିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନିଗଳନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଜଗତ ସମଗ୍ର ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେ ସର୍ପଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି। ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ ହେଇ, ସେ ନୂତନ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି; ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ହେଇଥାନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱୟଂ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସଂହାର କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ—ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ସେଉଁଠି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ସେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଭୂତ; ସେ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ପାଳିତ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବିରାଜିତ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାତା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଓ ଅନନ୍ୟ। ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ—ଏହି ଗୁଣହୀନ, ଅପରିମିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେବେ? ତେବେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ସମସ୍ତ ଜୀବର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଅଛି। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବି, ସେ ଚିରଅବିନାଶୀ; ସ୍ୱୟଂ ମାପ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏହାକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠି, ପନ୍ଦର ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା ହେଉଛି। ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏହି ହିସାବରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଦିନ ମାପାଯାଏ। ଏପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ବିଭକ୍ତ; ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ରହିଛି। ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଦେବତାଙ୍କର ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ଦେବତାଙ୍କର ଦିନ; କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ଚାରି ଯୁଗରେ ବିଭାଜନ ହେଉଛି—ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, ଏକ କ୍ରମରେ। ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ହଜାର ଦେବବର୍ଷର; ଏହି ମାପ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗାନ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟ ଶତେ ଗଣାଯାଏ। ଏବଂ ପରେ ଆସୁଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଏହିପୂର୍ବ ଅନ୍ଧକାର ସମାନ; ଯୁଗ ଓ ତାହାର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟର ଏହି ସମୟ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏକଠି ମିଶି ଚତୁର୍ଯୁଗ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନ; ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଦିନରେ ଚୌଦ୍ଦି ମନୁ ଥାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସମୟ ମାପ ଶୁଣ, ରାଜା—ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବ, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ପାଇଥାନ୍ତି; ଚାରି ଯୁଗ ଏକଠି ହୋଇ ସତତରେ ଏକାଠି ଗଣାଯାଏ, ଏହି ମାପ ଅଧିକ ଥାଏ। ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ ମନୁ ଓ ଦେବମାନେ ରହିଥିବା ସମୟ; ଏହା ଦେବମାନେ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ ହେଉଛି। ଏବଂ ଏଠି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି ଅଧିକ ବାଉନ୍ସି ହେଉଥିବା ଅଂଶ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଟ ତିରିଶି କୋଟି ହେଉଛି। ଏଠି ଅଠଷଠି ନିୟୁତ ଓ ବିଶି ହଜାର ଅଧିକ ଅଛି; ଏହି ସମୟ ଅତିରିକ୍ତ ଛାଡ଼ି ଗଣାଯାଏ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷ ଅନୁଯାୟୀ ମାପ; ଏହି ସମୟକୁ ଚୌଦ୍ଦି ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଦିନକୁ ନୈମିତ୍ତିକ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଶେଷରେ ଏକ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ଲୋକ—ଭୂ, ଭୁଵ, ଇତ୍ୟାଦି—ଦହିଯାଆନ୍ତି। ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତିନି ଲୋକ ଏକ ସମୁଦ୍ର ହେଉଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ପଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକକୁ ନିଗଳି।