ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ— ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଏକ ଏକ କରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ବୋଲି ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ, ତମସିକ ଭୂତାଦି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ। ପରେ ଏହି ଆକାଶ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ସ୍ପର୍ଶର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ବାୟୁ, ଯାହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଥିଲା, ତାହାକୁ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ଆବୃତ କଲା। ତାପରେ ବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ରୂପକୁ ଅଗ୍ନି ବା ପ୍ରକାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଏବେ ରୂପ ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା। ବାୟୁ ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇଟି ଗୁଣ—ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଛିଲା, ତାହାକୁ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ଆବୃତ କଲା; ପରେ ଅଗ୍ନି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଏବଂ ଏହି ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିପରି ଏକ ଯୁକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ମୂଳ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମନ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ୱା ଓ କର୍ଣ୍ଣ। ଏହାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରିବା। ବାକ୍, କର, ପଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟେ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମେ—ବିସର୍ଜନ, କୌଶଳ, ଚଳନ, ଓ ବକ୍ତବ୍ୟ; ଏହି କ୍ରମରେ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ଅଟେ। ହେ ଭୀର, ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ, କେହି ଶାନ୍ତ, କେହି ଉଗ୍ର, କେହି ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଅଟେ। ଏମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏକାଏକି ଅଲଗା ରୂପରେ ଅଟିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରୁନଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ଯୋଗ ଓ ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ଏକତାର ଚିହ୍ନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ। ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଜଳବୁଡ଼ିକ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ହେଲା; ଏଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ନିଜେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ; ମେରୁ ପ୍ରସୂତିନାଳୀ ଭାବେ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ନାଭିଫଳିକା ଭାବେ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଜଳ ଓ ସାଗର ଅଟେ; ତାହାର ଭିତରେ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର ଓ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଅଟନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବାହାରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଣ୍ଡ ଆବୃତ ଅଟେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶସ୍ତରେ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ବଡ଼ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବେଢ଼ାଯାଇଛି। ଏହି ଆବରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହା ଏକ ଡାବର ଫଳ ଭଳି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛିଲକା ଭିତରେ ବୀଜ ରହିଥାଏ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ଜଣାର୍ଦ୍ଦନ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଉପମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତମୋମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଗଳିଦେନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଗଳି ଦେଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ସେ ସର୍ପ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୟନ କରନ୍ତି। ପୁନଃ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ନୂତନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବିଶ୍ୱକୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଅଟନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ ସେଁଠିଏ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ସେଁଠିଏ ଅଟେ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନେକ ରୂପରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦାତା ଓ ପରମ ମହାବ୍ରହ୍ମା। ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ନିର୍ଗୁଣ, ଅପାର, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେବେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅବିଚାରଣୀୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଶକ୍ତି ଅଟେ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେ ନିତ୍ୟ; ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହାକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ପନ୍ଦର ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏହି ଗଣନାରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଦିନ ମାପାଯାଏ। ଏପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଦୁଇ ପକ୍ଷ ରହିଥାଏ; ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଦେବତାଙ୍କର ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ; କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ। ମୋ ଠାରୁ ଚାରି ଯୁଗ କେମିତି ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳିରେ କ୍ରମଶଃ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, ଏକ ଭାଗ ଅଟେ। ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ରହିଥାଏ; ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଶତ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ।