ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ, “ଏ ସମସ୍ତ ଋଷି, ପ୍ରଜାପତି, ସପ୍ତ ଋଷି, ଜାତି, ପବନ, ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ—ଏମାନେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ? ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରାମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହା ଯଥା ଘଟିଥିଲା, ମୋତେ କହିବେ।” ତାହାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, “ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତମ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ପୂର୍ବଜ, ତିନି ନିରାକାର, ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଗୁଣ, ଏବଂ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥିବା। ସେ କ୍ଷୟ, ବିନାଶ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ ରହିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରହିତ, ଏବଂ ଏହିପରି ସେ ଏକା ଅପ୍ରତିମ ଭାବରେ ଚମକିଥାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ତୁଳନାରହିତ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇଥିବା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ସେ ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶାଶ୍ୱତ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ସେ ପୁରୁଷ ଏବଂ କାଳରୂପେ ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ତାହା କହିବି। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷ ନିମ୍ନ ତିନି ଗୁଣ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ—ରୂପରେ ଉଦୟ ହେଲେ। ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ରୁପରେ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଆଧାର ହେଇ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆହଂକାର: ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ବୈକାରିକ), ରାଜସିକ (ତୈଜସ), ତାମସିକ (ଭୂତାଦି) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆହଂକାର ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହା ସହିତ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ—ଏବଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପ୍ରଥମେ ତାମସିକ ଭୂତାଦି ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା, ଯାହା ସ୍ୱର ଗୁଣ ରହିତ। ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂତାଦି ପବନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ ସ୍ୱର ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ପବନ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ରୂପ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପବନ ରୂପ ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା। ପବନ, ଯାହା ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତର ହେଇ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଜଳ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ଏହିଠାରୁ ଏକ ଯୁକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ; ଦେବତାମାନେ ରାଜସିକ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କହିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ମନ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଦେବତାମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ପନ୍ନ କହିଥାନ୍ତି: ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ବା, ଶ୍ରବଣ। ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱର ଆଦି ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରିବା; ଏଉଁ ଚର୍ମ, ହାତ, ପାଉ, ମୂତ୍ର, ଜନନଂଗ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଣ: ସ୍ୱର, କୌଶଳ, ଗତି, ଉତ୍ସର୍ଗ, ଭାଷା; ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ। ଏମାନେ ସ୍ୱର ଆଦି ଗୁଣରେ ବୃଦ୍ଧିପାଇଛନ୍ତି, ଶାନ୍ତ, ଉଗ୍ର, ମୂଢ ଭେଦରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟାପିତ ଏବଂ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି; ଯୁକ୍ତ ନହେବାରୁ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପରସ୍ପର ଯୁକ୍ତ ହେବା, ସମ୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଏକତା ଆଗତ; ସମସ୍ତ ଏକାଟି ହେଲେ। ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରକଟ ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ, ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ସମସ୍ତ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ଦାଣ୍ଡ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାର ପାଇଲା, ଜଳର ଫୁଲିଥିବା ଫୁଲି ଭଳି; ଏଠାରେ ଅପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ; ମେରୁ ଦାଣ୍ଡର ନାଭି, ମହା ପାହାଡ ତାହାର ଅନ୍ତ:ପ୍ରସ୍ତ। ବିଶ୍ୱ ଜଳ ଏବଂ ସାଗର ଏହି ମହାତ୍ମାର; ତାହାର ଭିତରେ ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ଚମକୁଥିବା ଲୋକ ଏକାଟି ହୋଇଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବାହାରକୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଦାଣ୍ଡ ଦଶ ଥର ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଏବଂ ଅପ୍ରକଟ ଦ୍ୱାରା; ଏହି ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ସହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସହିତ ଏହି ଦାଣ୍ଡ ଡାବି ଫଳର ଭଳି, ବିଜ ଚିଲ୍କା ମଧ୍ୟରେ ଆବୃତ। ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କାଲ୍ପା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏକା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦେବ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଦେବତା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। କାଲ୍ପା ଶେଷରେ, ସେ ଉଗ୍ର ତାମସିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସର୍ପ ଶୟନରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି। ପୁନଃ ଜଗ୍ରତ ହେଇ, ସେ ନବୀନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ବିନାଶର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ନାଶ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ, ଅବିନାଶୀ ସେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ତାହାର ଆଧାର ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ; ସେ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ରକ୍ଷକ ଏବଂ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଅନନ୍ତ ରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା, ଦାନକର୍ତ୍ତା, ଉତ୍ତମ। ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହୋଇପାରିବେ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶକ୍ତି ଅସ୍ୱଭାବିକ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରିବା; ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାର ଅଛି।