ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ହାତରେ ଏକ ନୈବେଦ୍ୟ ପାତ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। ସେହି ପାତ୍ରରେ ପଳାଶ କାଠର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ବିଶେଷ ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ, ଚାଉଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଘାସ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସହିତ ସିନାପ ଦାଣା, ଦହି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ମିଶାଇ, ଏହି ଅଷ୍ଟପଦ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସେଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କୁ ଉପବେଶ ଓ ପାଦ୍ୟ ଦେଇ, ନୈବେଦ୍ୟ ପାତ୍ର ଦେଇ ଉଚିତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ଅଟୁଟ ବଚନ ଦେଇଥିବା, ନମ୍ର, ମିତ୍ରପ୍ରେମୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଟୁଟ ଶୂର। ଧର୍ମ ଜାଣ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାଳୁ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ମହାନ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତ, ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଭଲପାଓ। ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଶିଶୁ ଉପରେ ମୁଁ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତୁମେ ଯାହା ଜିଜ୍ଞାସା କରିବାକୁ ଚାହ, ମୋତେ ପଚାର; ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।” ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଜୀ, ସେ ମହାଶକ୍ତି କେବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ? ସେ କିପରି ପ୍ରଥମେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ? ବା, କିପରି ଶ୍ରୀହରି ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କଲେ, କିପରି ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସେ ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଋଷି, ଦେବତା, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ, ଗ୍ରାମ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ନଗର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ? ସପ୍ତ ଋଷି, ପ୍ରଜାପତି, ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରା—ଏହି ସବୁ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା? ଦୟାକରି ଏହି ସବୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଉତ୍କୃଷ୍ଟମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ପୂର୍ବଜ, ତିନି ଗୁଣ ଓ ଚିହ୍ନ ବିହୀନ, ରୂପ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ରହିତ, ନାଶ, ବିକାର, ବୃଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ ଓ ଗୁଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମ, ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ଗୁପ୍ତ, ପରମ, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅବିକାରୀ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଓ କାଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା ତାହା କହିବି। ସେ ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରଥମେ କମଳାସନରୁ ଉଦ୍ଭବ କରି, ବିଶ୍ୱ ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେ ତିନି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ସହିତ ତିନି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିସ୍ତୃତ, ସତ୍ତ୍ୱିକ (ବୈକାରିକ), ରଜସିକ (ତୈଜସ), ତାମସିକ (ଭୂତାଦି) ରୂପ ଉଦ୍ଭବ କଲା। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ସହିତେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଓ ଆକାଶ—ଏହାମାନେ ଏକ ଏକ କରି, ତାଙ୍କ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ଭବ କଲେ। ପ୍ରଥମେ, ତାମସିକ ଭୂତାଦି ଆକାଶ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ। ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବାୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ ମାତ୍ର ଶବ୍ଦ ଥିଲା, ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ ଦେଇ ତାକୁ ଆବୃତ କଲା। ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ରୂପକୁ ଅଗ୍ନି (ପ୍ରକାଶ) କୁହାଯାଏ, ବାୟୁ ରୂପ ଗୁଣ ଧାରଣ କଲା। ବାୟୁ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତରେ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଜଳ ରୂପାନ୍ତରେ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଠାରୁ ଏକ ମିଶ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ, ଯାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ; ଦେବତାମାନେ ରଜୋଗୁଣରୁ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ମନ ଏକାଦଶ; ଦେବତାମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ରୁପେ ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ବା ଓ କର୍ଣ୍ଣକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଭବ କରିବା; ଵାଣୀ, ହସ୍ତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ହେଉଛି ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ନିସ୍ସ୍ରବଣ, କୌଶଳ, ଗତି, ଓ ଵାଣୀ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ—ଏହି ଭୂତମାନେ ଶବ୍ଦ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଶାନ୍ତ, ଘୋର, ମୂଢ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଥିଲେ, ଏକତ୍ର ହୋଇନଥିଲେ, ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ ଓ ସମାନ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଏକତା ଓ ସଂଘଟନ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପୁରୁଷଙ୍କ ନିୟମନ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ଜଗତର ଉପକାରାର୍ଥ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା, ଜଳବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ବଢିଲା; ଏଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ; ମେରୁ ପର୍ବତ ଏହାର ନାଭି ତନ୍ତୁ ହେଲା, ବଡ଼ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅମ୍ବୁ ଶୟ୍ୟା ହେଲେ। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ଜଳ ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହା ବାହାରୁ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ସବୁ ଏକ ସାଥିରେ ଏହି ମହାନ୍ତକୁ ଘେରିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ସହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହା ସହ ଏକତ୍ର ଅଛି, ଏହା ଗୋଲାପି ଛୋଇଁ ଫଳ ଭଳି, ଚୋଉଁ ଏବଂ ମୁଢ଼ିରେ ଆବୃତ ଥାଏ।