ଏକ ସମୟରେ, ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁବଂଶର ଏହି ଶୂରବୀର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଆତ୍ମାନୁଶୀଳନ ଓ ପିତୃପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା ଦେଖି ଦେବତା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁଅ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ, ଯେଉଁଠି ତିନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ପିତୃପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ । ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଉତ୍ତାର କରି, ତାଙ୍କ ମନରେ ଯେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅଛି, ତାହା ପୂରଣ କର ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ତିନି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହାଁ, ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହା ଚୟନ କର । ଦେବତା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି । ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ଏହି ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ । ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଲଗାଇ, ଅଷ୍ଟପ୍ରଣାମ କରି, ଭୀଷ୍ମ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ । ଏଠି ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା, ଯେଉଁପାଦକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପୂଜା କରନ୍ତି । ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଏବେ ମିଳିଛି, କାରଣ ଦାତା ସ୍ୱୟଂ ନଦୀତୀରେ ଆସିଛନ୍ତି ।” ଭୀଷ୍ମ ଏହିପରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଖରା ଚମଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି, ଏହାକୁ ଏଠି ରଖାଯାଉ । ପାଳାସ କାଠର ପାତ୍ରରେ ଦୁର୍ବା ଗ୍ରାସ, ଚାଉଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଗ୍ରାସ ରଖିଛି । ସରସପ, ଦହି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ଏହି ଏଠି ଅଷ୍ଟପଦାର୍ଥ ଅଫରଣ ରଖିଛି, ଯେଉଁପରି ଆଦି ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ ।” ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଏହି ଅତିଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଏଠି ବସିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆସନ ଓ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଣି ଦିଆଯାଇଲା, ଏବଂ ଅଫରଣ ପାତ୍ର ଦିଆଯାଇଲା । ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ସତ୍ୟବାନ୍, ଦାନଶୀଳ, ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମିତ୍ରତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ । ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାଶୀଳ ଓ ମୃଦୁବାକ୍ୟୀ, ଗୁଣବାନ୍ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କର, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉ । ମୁଁ ସଦା ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛି । ଏବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହାଁ, କହ ।” ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ଓ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସିଥିଲେ? ଏହି ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେମିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ? ବିଷ୍ଣୁ କେମିତି ପାଳନ କଲେ, ରୁଦ୍ର କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହି ମହାତ୍ମା କେମିତି ଋଷି, ଦେବତା, ଭୂମି, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ, ଗ୍ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ, ନଗର ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷି, ବଂଶ, ବୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା କେମିତି ଘଟିଲା?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ପୂର୍ବଜ, ନିରାକାର, ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅଲକ୍ଷଣ । ତିନି କମିବା, ନାଶ, ବଦଳ, ବୃଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହଁନ୍ତି; ତିନି ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଚମକେ । ସମସ୍ତ ଠାରେ ସମ, ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପି, ତୁଳନାହୀନ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିବା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି । ଏହି ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆତ୍ମା ମାନବ ଓ କାଳ ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି ।” “ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ କହିବି—ତିନି କେମିତି ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ସୃଷ୍ଟି ଶୁରୁ ହେବାବେଳେ, ମହାତ୍ମା ଲୋଟସ ଆସନରୁ ଉଦ୍ଭୁତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ତିନି ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଏହି ତିନି ପ୍ରକୃତିରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ । ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ବ୍ୟାପି ହେଲା—ସତ୍ତ୍ୱିକ (ଵୈକାରିକ), ରଜସିକ (ତୈଜସ), ତମସିକ (ଭୂତାଦି) ।” “ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ପାଖାପାଖି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବୟୁ, ଆକାଶ ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।” “ତମସିକ ଭୂତାଦି ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା, ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ । ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତର ହେବାପରେ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂତ ବୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ । ଆକାଶ ଏବଂ ବୟୁ ଏହି ଦୁଇ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଗୁଣ ଅଛି । ବୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହେବାପରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି । ବୟୁରେ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଦୁଇ ଗୁଣ ଅଛି । ଅଗ୍ନି ରୂପାନ୍ତର ହେବାପରେ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଜଳ । ଜଳ ରୂପାନ୍ତର ହେବାପରେ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ପୃଥିବୀ ।” “ଏହି ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଗନ୍ଧ ଗୁଣ ଅଛି; ଦେବମାନେ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ କହିଥିଲେ । ମନ ଏଠି ଏକାଦଶ । ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦେବମାନେ: ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ଘ୍ରାଣ, ଜିହ୍ୱା, ଶ୍ରବଣ ଏହି ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ।” “ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ; ଵାଣୀ, ହସ୍ତ, ପଦ, ମୂତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଏହି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ । ତାଙ୍କର କ୍ରମ ହେଉଛି ନିସ୍ସର୍ଗ, କୌଶଳ, ଗତି, ଵାଣୀ; ଏହି ଭୂତ ହେଉଛି ଆକାଶ, ବୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ।” ଏହିପରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଓ ଦେବତା, ଭୂତ, ଋଷି, ତୀର୍ଥ, ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଉଦ୍ଭବ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।