ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ପଠିଲେ ମାନବ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଇଁଥାଏ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ୱୟଂ-ସୃଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ପୁରାଣ କୁ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ କହିଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ପୁରାଣ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ଏହାର ନାମର ଅର୍ଥ ଯେଉଁଠି ଜାଣିଥିବେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ କୁରୁବଂଶୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମିଳନ କିପରି ହେଲା, ଏହି ଉତ୍କଳ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ମିଳନ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର; ଏହି ମିଳନ କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା, ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଉପବାସ, ତପ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପୂଜା କଲେ, ଯେଉଁଠି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ରୁଷି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ? ସେ କି ଏକ ଅଂଶ, ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ଉଦ୍ଘାଟିତ କଲେ? ସେ କେଉଁଠି ଦେଖାଗଲେ, କିପରି ଦେଖାଗଲେ—ଏହି ଉତ୍ସୁକତା ରହିଲା। ତାପରେ ସୂତ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ଶୁଭା ଗଙ୍ଗା ଧର୍ମଜନଙ୍କର ଉପକାର କରି, ପାହାଡ଼ରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ବିସ୍ଫୋରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ସେଠି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ମହାନ ନିୟମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ସେ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦିନକୁ ତିନିଥର ନିୟମିତ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଆତ୍ମା ସଂଯମ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ କଲେ—"ତୁମେ କୁରୁବଂଶର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଯିଏ ନିୟମରେ ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ। ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ବାହାର କର, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କର; ତିନି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଏବଂ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଓ ଶୁଭା ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ଏକ ଵର ଚୟନ କର।" "ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତୁମର ତପସ୍ୟାରୁ ପ୍ରସନ୍ନ; ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି, ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଁଥିବା ଵର ଦେବା ପାଇଁ।" ଏହି ମିଳନ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭୀଷ୍ମ ଖୁସି ହେଇ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭୀଷ୍ମ ଭୂମିରେ ଶରୀର ଲଗାଇ, କହିଲେ—"ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ଅତି ଶୁଭ; ମୁଁ ଏଠି ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂଜିଥାଏ। ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଆଜି ମିଳିଲା; ଵରଦାତା ନିଜେ ନଦୀତୀରେ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଏହି ଚମଚ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି; ଏହାକୁ ରଖିବାକୁ ଦିଅ, ଏହା ଶାନ୍ତି ଦେଉ। ପଳାଶ କାଠର ଅଫରିଣ ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ, ଚାଉଳ, ଫୁଲ, କୁଶ ଘାସ ରଖିଛି।" "ସୋରିସ ଦାଣା, ଦହି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଅଫରିଣ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।" ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଖୁସି ହେଇ ବସିଲେ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରା ଆସନ, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଜଳ, ଅଫରିଣ ଭାଣ୍ଡ ଦେଖି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉଚିତ ଶିଳ୍ପରେ ଗୃହଣ କଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ତୁମେ ସତ୍ୟବାନ, ଦାନଶୀଳ, ଶବ୍ଦରେ ଦୃଢ଼, ରାଜନ; ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମିତ୍ରଭାବୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ପ୍ରବଳ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାଶୀଳ, ମୃଦୁବାଦୀ; ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କର, ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭକ୍ତି କର, ଶୁଭକର୍ମରେ ରତ।" "ମୁଁ ସଦା ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଏବେ କହ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ କଥାହେବି।" ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବଳୀଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଲେ? ପ୍ରଥମେ କିପରି ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ?" "ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ପାଳନ କଲେ, ରୁଦ୍ର କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ? ଏହି ମହାତ୍ମା କିପରି ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ?" "ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଗ୍ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ, ନଗର କିପରି ହେଲା?" "ଋଷି, ପ୍ରଜାପତି, ସପ୍ତଋଷି, ବର୍ଗ, ବାୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ?" "ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ, ତାରା—ଏହି ସମସ୍ତ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହା କହ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—"ସମସ୍ତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପୂର୍ବଜ, ଅକାର, ଅରୂପ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅଲକ୍ଷଣ, ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ କ୍ଷୟ, ନାଶ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି, ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଅଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାହା ଏକାଉଁ ଦୀପ୍ତିମାନ।" "ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁପ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷ ଓ କାଳର ରୂପରେ ବି ନିର୍ମିତ।" "ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, କହିବି—କିପରି ତିନି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଲୋଟସ ଆସନରୁ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ।" "ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ରାଜନ, ମହାତ୍ମା ତିନି ଗୁଣରେ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ତିନି ରୂପରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ, ଗୁଣ ଓ ଭେଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ।" "ମହତ୍ତତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର—ସତ୍ତ୍ୱିକ (ୱୈକାରିକ), ରାଜସିକ (ତୈଜସ), ତାମସିକ (ଭୂତାଦି)—ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା।" "ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା; ଏହା ସହିତ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା।" ଏହିପରି ଭୀଷ୍ମ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମୁଖରୁ ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଶୁଣି ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ।