ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଳୟର ବିବରଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ସଠିକ୍ ଗଣନା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନିତ୍ୟତା, ଭୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାର ଜୀବନର କଠିନତା ବୁଝିବା ପରେ, ମୁକ୍ତିର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ବିରକ୍ତିର ଅପରାଧ ଦେଖି, ଜଣେ ଜନ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁକୁ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ‘ବିରୂପାକ୍ଷ’ ନିର୍ମଳ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେ କୌଣସି ଦିଗରୁ କୌଣସି ଭୟ ରଖନ୍ତିନାହିଁ। ଏହିପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଅଧିକାର ବିଷୟର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତିସଂଚୟ ଓ ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବତରଣ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସୌଦାସଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ କରିବା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୌଦାସଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ କିପରି ପିତୃମାନେ ଦେଖିଥିବା କନ୍ୟାର ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନେଇ ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କ ଜନ୍ମ ଯିପରି ହେଲା, ଏହି ସବୁ ଓ ଶୁକ ମୁନିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ପରାଶରଙ୍କ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶତ୍ରୁତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେବା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ପଦବି ଥିବା ବେଦକୁ ଭଗବାନ ଚାରିଟି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଦେବା ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ବେଦକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଶାଖା ଭାବେ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ କିପରି ଧର୍ମ ଅନୁସୂଚନା ନେଇଥିଲେ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି ସବୁ ଏଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା ହେଉଛି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପାରମ୍ପରିକ କଥା। ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମହାତ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ଏହାର ପାଠ, ଶ୍ରବଣ ଓ ସ୍ମରଣ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ, କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ପୁରାଣ ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଯିଏ ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶକୁ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କଲା ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଚାରିଟି ବେଦ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ୍ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ବୁଝନ୍ତି, ସେଠିକି ସତ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତ। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ କହେ, ‘ଅଲ୍ପ ଅଧ୍ୟୟନ ଥିବା ଲୋକ ମୋତେ ବିକୃତ କରିଦେବେ’ ବୋଲି ଭୟ କରେ। ମହାପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଥିବା ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଅପଦ ରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ ଓ ଚାହିଁଥିବା ପଦ ପାଇଁଥାଏ। ଏହା ପୁରାତନ ପ୍ରଥା ବିଷୟରେ କହିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ‘ପୁରାଣ’ କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହ କିପରି ମିଶିଲେ?” “ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ମିଳିଲେ?” “କୌଣସି ମହା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ? କିପରି ନିୟମ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ?” “ଏହା ଦ୍ୱାରା ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କଣ ଅଂଶ, କିମ୍ବା ଅର୍ଧ, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଥିଲେ?” “କିଏଁଠି ଓ କିପରି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ? ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆମକୁ କହ, ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ସୂତ କହିଲେ: “ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଶିଳାରୁ ବିଗ୍ରହ କରି ବିଶ୍ୱକୁ ପବିତ୍ର କରି ଏଗିଯାଏ, ସେଇ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ତୀରେ, ଭୀଷ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତକ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ମହାନ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ। ଶତବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ଓ ତିନି ବେଳ ନଦୀସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମା ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା ଓ ପିତୃ-ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ: “କୁରୁ ବଂଶର ଭୀଷ୍ମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ପିତୃଭକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରୁ ବାହାର କରି ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର। ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କର ମନୋକାମନା ପୂରଣ କର।” ପିତାମହଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ତାହା ବର ଚାହଁ।” “ହେ ବୀର, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ପିତାମହ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ମୁଁ ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ବର ଦେବାକୁ ଆସିଛି।” ଏହି ମଧୁର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଦେଖିଲେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପୂଜ୍ୟ ମନ୍ୟ କରି, ଭୂମିକୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ: “ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଏଠି ଦେଖିପାରିଲି, ସେଇ ଚରଣ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି।