ବିଶ୍ୱର ମହାଣ୍ଡ ଡାଣ୍ଡିର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସାତ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ବିସ୍ତୃତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଗତି, ଏହିପରି ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଚଳନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାଣ୍ଡ ଡାଣ୍ଡିର ଭିତରେ ଅଛି। ଧ୍ରୁବଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦୈବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗତି କରେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ରଥ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ରେଖାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶିଂଶୁମାର ନାମକ ତାରାମଣ୍ଡଳ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅବିଚଳ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ ଆସେ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟର ଶେଷରେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କହିବା ଅସମ୍ଭବ, କେବଳ ସାରାଂଶ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବରଣୀ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ନାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଆଗନ୍ତୁକ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପରମ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା ନ ହେବା, ଭୟଙ୍କର ଦାହକାରୀ ଅଗ୍ନି, ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ମେଘ ଓ ମହାନିଶା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସନ୍ଧ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ, ବିଶେଷ ବ୍ରହ୍ମା ମାନ୍ୟ ଓ ସପ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଗଣନା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ରୌରବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରିଣାମ ନିର୍ଣ୍ୟୟ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଅବଧି ଓ ତାଙ୍କର ଅନିତ୍ୟତା, ଭୋଗ ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାର ଦୁଃଖ ଯେଉଁଠି ବୁଝାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଅତି କଷ୍ଟ ଥିବା ଦେଖି, ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଅନୁଭବ କରି, ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖି ମନ ଅଚଳ ରହେ; ତାପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ତାପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ 'ବିରୂପାକ୍ଷ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲଭନ୍ତି, ଯିଏ ନିର୍ମଳ। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଲାଭ କରି, ସେ କେଉଁଠୁ କିଛି ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅଧିକାର ବିଷୟର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପରିଣାମ ଭଳି ବିଶ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ତାହାର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବତାର, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସଉଦାସଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମନ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଉଦାସଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହିପରି ଭାବେ ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପିତୃକନ୍ୟା ଭିତରେ ଜନ୍ମ ଦେବା, ଏବଂ ତାହା ପରେ ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା, ଏହି ସବୁ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶୁକ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ, ପରାଶରଙ୍କ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଆପସ୍ମାନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ତାହାକୁ କଣ୍ବ ଦ୍ୱାରା ନିବାପିତ ହେବା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ପଦଚାରୀ ବେଦକୁ ପୁନଃ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନି ଏହାକୁ ଶାଖାଗତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରୟାଗରେ, ଯେଉଁଠି ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ମହାତ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପଛରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହାକୁ ପାଠ କରିବା, ଶୁଣିବା ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଶୁଭ, କୀର୍ତ୍ତିବାନ୍ଧକ, ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧିକର ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ। ଏହି ପୁରାଣ ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମିକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭଲଭାବେ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ମନାଯାଏ—ଏହି ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଚତୁର୍ବେଦ ସହିତ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ଓ ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନିଜରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ବେଦ ଭୟ କରେ ଯଦି ଅଳ୍ପ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ବିକୃତ କରିଦେବେ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କେବଳ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗତି ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଉପଦେଶ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ପୁରାଣ' କୁହାଯାଏ; ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ତା'ପରେ ମୁନିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କିପରି ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ ପୁତ୍ର, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ? ପାପୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହି ମିଳନ କିପରି ହେଲା? କୌଣସି ମହାତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ? କେତେ ଅଂଶ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ସେ ଉପଦେଶ କଲେ? କେଉଁଠି ଓ କିପରି ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା? ସୂତ କହିଲେ: ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଶୁଭ କର୍ମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ଭୀଷ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନ ଓ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନ ସହିତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।