ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ, କଳ୍ପମାନଙ୍କର ଗତି, ହରିଙ୍କ ଜଳରେ ଶୟନ କରିବା, ପୁନଃ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଭଳି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ କେଶବଙ୍କ ଦଶ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର, ଯୁଗର ବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀର ବିଭାଗ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି। ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କଥା ହୋଇଛି। ଏଠି କଳ୍ପର ବିଖ୍ୟା, ପାଠ ଗ୍ରହଣ, ପୁନଃପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଣ୍ଣ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ତିନି ପ୍ରକାର ଅବିବେକୀ ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ, ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପର୍କ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି। ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଅବସ୍ଥା, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ କଥା, ରଜୋଗୁଣୀ ନାଭିରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ପାହାଡ଼ର ବିବର୍ଣ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ତାହାର ଭିତର ଜନସମୂହ, ତାଙ୍କର ମାପ, ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଆଦି ଦ୍ୱୀପମାନେ ଏବଂ ସପ୍ତସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଗତି ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଗତି କରେ। ଧ୍ରୁବ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଚଲିଥାଏ। ଶିଂଶୁମାର ତାରାମଣ୍ଡଳର ପୁଛ ଅଂଶରେ ଧ୍ରୁବ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ, ପ୍ରଳୟରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କେବଳ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇପାରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଗତ-ଭବିଷ୍ୟତ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ କଥା ଏକ ସମାନ ଭାବେ କୁହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ତିନିପ୍ରକାର ପ୍ରଳୟ—ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ପ୍ରାଳୟିକ ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା ନ ହେବା, ଭୟଙ୍କର ଦାହକାଳ, ସମସ୍ତ ସାଗରକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ମେଘ, ଓ ମହାରାତ୍ରି ବିଷୟରେ ଏଠି କଥା ହୋଇଛି। ସନ୍ଧ୍ୟା ଲକ୍ଷଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଶେଷ ଅବଧି, ସପ୍ତଲୋକର ଗଣନା ଏଠି ଅଛି। ରୌରବ ଆଦି ପାପୀମାନଙ୍କ ନରକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପରିଣାମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଏଠି ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରଳୟ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନିତ୍ୟତା, ଭୋଗର ଦୁଃଖ, ସଂସାର ଜୀବନର କଠିନତା ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଦୁର୍ଲଭତା ବୁଝି, ଜନ୍ମ-ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖି ଜଣେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବିରୂପାକ୍ଷ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେ କେଉଁଠୁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟର ବିବର୍ଣ୍ତି ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା, ସେମାନଙ୍କ ନିବୃତ୍ତି ଓ ତାହାର ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସୌଦାସଙ୍କ ଦମନ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୌଦାସଙ୍କ ଦଣ୍ଡନାୟ, ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପିତୃଦୁହିତାରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଏବଂ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ଶୁକଙ୍କ ଜନ୍ମ, ପରାଶରଙ୍କ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ, ତାହାକୁ କଣ୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ଏକପଦୀ ବେଦକୁ ପୁନଃ ଚତୁର୍ବେଦ କରି ଭାଗ କରାଯିବା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପୁନଃ ବିଭାଗ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଶାଖା ଭାଗରେ ବିଭାଜନ ହେବା ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଛି। ପ୍ରୟାଗରେ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଏଠି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା ପୁର୍ବେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି କଥା ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କୁହିଥିଲେ। ଏହି ଗାଥା ପାଠ, ଶ୍ରବଣ ଓ ସ୍ମରଣ କୁଶଳ, ଜୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ପୁରାଣ ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମିକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜ ଏହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭଲଭାବେ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ମନ୍ୟ ହୁଏ—ଏହିବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଚାରି ବେଦ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଜାଣିଥାଏ, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ। ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବେଦ କୁଞ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନୀକୁ ଦେଖି ଭୟ କରେ—ଏହି ଭାବି, "ସେ ମୋତେ ବିକୃତ କରିଦେବ।