ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ । ସେଠାକୁ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ ନାମକ ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଯାଇଲେ । ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ହସ୍ତ ଯୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ । ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଦର ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ ସଭା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦରକାରି ଆଦର ଦେଲେ । ଋଷିମାନେ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ସୂତ, ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ ? କେଉଁ ଦେଶରୁ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ ? ଆମକୁ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ଏହାର କାରଣ କୁହ।” ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ କହିଲେ, “ମୋ ବାପା, ଯିଏ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ୍, ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—‘ତୁମେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କର, ଏବଂ ସେମାନେ ଯାହା ପଚାରିବେ, ତାହା କୁହ।’ ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା କଥାଏଁ କହିବି ।” ପୁରୁଣା କଥା, ଇତିହାସ, ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ବିବରଣୀ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେଥିରେ ଥିବା ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି, ଶୌନକ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଅଧ୍ୟାପକ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସଭାର ମୁଖ୍ୟ ଥିଲେ । ସେ, ଧର୍ମ ଉପାସକ ଭାବେ, ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସ୍ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ହେ ସୂତ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ । ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସେବା କରି, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ପାଇଛ । ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତିଚାହୁଁଛନ୍ତି । ତୁମେ ଏହି ସଭାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁରାଣ ପାଠ କର ।” “ଏଠି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଛି । ତୁମେ ପଦ୍ମପୁରାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆମକୁ କହ । କମଳ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ? ଯିଏ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ ? ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବେ କୁହ ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବାପରେ, ଲୌମହର୍ଷଣ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ । ସୂତଙ୍କ ଚିରଂପରମ୍ପରା ଧର୍ମ ହେଉଛି ଯାହା ଶୁଣିଛି ଏବଂ ଯାହା ଭଲଭାବେ ଜଣାଯାଇଛି, ତାହା କହିବା । ଦେବତା, ଋଷି ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅମିତ ତେଜ ଉତ୍ତରାଧିକାର ରକ୍ଷା କରିବା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବା ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।” “ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତାମାନେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣରେ ଦେଖିଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ବେଦରେ ସୂତଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନାହିଁ । ଏହାର କାରଣ, ମହାନ୍ ପୃଥୁ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ମାଗଧ ଓ ସୂତମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ । ତାହାରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଏକ ସୂତ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାକୁ ଏହି ଲୋକରେ ସୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟଣା ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଯାହା ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ହେଲା, ତାହା ଗୁରୁଙ୍କ ଆହୁତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା । ଏହିପରି ଉପର ଓ ତଳ ଧାରାରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପିତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତାରୁ ସୂତ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ପୂର୍ବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । ପୁରାଣରେ ମୋର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଛନ୍ତି । ଧର୍ମ ଦେଖି, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି ।” “ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ପୁରାଣକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିବି । ପିତୃମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମନସ୍ଯାଜାତ କନ୍ୟା ବାସବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ । ସେ ମାଛର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଗ୍ନିର ଅରଣି କାଠି ପରି ଏକ ପୁଣ୍ୟ ଜନ୍ମର କାରଣ ହେଲେ । ସେଠି ପରାଶରଙ୍କ ରୁପରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମହାନ୍ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ । ସେ ଶୁଭ ମହାପୁରୁଷ, ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ ।” “ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମବାଣୀକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା, ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ । ଯିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିରେ ବେଦ ସାମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ହେଇଥିଲା ।” “ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକ ଦେଲେ ଓ ମହାଭାରତ ରୂପୀ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଲେ । ଏହି ତିନିଟି—ଭାରତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ନଥାନ୍ତି, ତେବେ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ରହିଥାନ୍ତା । କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ଜାଣ ।” “କମଳନୟନ ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କିଏ ମହାଭାରତର ରଚନା କରିପାରିବେ ? ଏହିପରି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ପୁରାଣ ଶୁଣିଛି । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ପୁରାଣ ଶୁଣିଛି । ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିରୋମଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତ ।” “ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଉପାୟ ଏବଂ ଏହା ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।” “ସମସ୍ତ ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କେଶବ ଅଶ୍ୱ ରୂପେ ବେଦକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ । ଚାରି ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ପୁରାଣ ଓ ବିଶାଳ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଅସୁର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲା । କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରଭୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଳରେ ଥାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ ।