ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମଣିଷ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲେ ଓ ସମ୍ବାଧ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭା। ସେ ଜଣେ କୁଟୁମ୍ବ ସେବାରେ ନିରତ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ନିବାସ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ବଡ଼ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ଦ୍ୱିଜଗଣ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ଓ ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ଆଚାର ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ହରାଇ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶିଶୁ ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୋଷିତ ଦେଖି, ତିନି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପାହାଡ଼ର ଏକ ଢାଲାରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଭୁକ୍ତ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ କଦୁ ଫଳ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଫଳକୁ ନେଇ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଘରେ ଫେରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶ ନୀଳ ମାନ୍ଦାର ଫୁଲ ଭଳି ମେଘରେ ଆଛାଦିତ ହେଲା ଓ ଭାରି ବର୍ଷା ହେଲା। ଏହି ଋଷି ବର୍ଷାରେ ଭିଜି ଶୀତରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଅତିଥିକୁ ଶୀତରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଘାସର ଆସନ ଦେଲେ, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର ଦେଲେ। ପରେ, ମଧୁର କଥା କହି ଅତିଥି ସହିତ ଉତ୍ତମ ସମ୍ବାଦ କରିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ନିପୁଣ ପତିସେବାରେ, ତିନି ଓ ଗୋପାଳ ଏକାଠି ନୂତନ କଦୁ ଫଳ ଚାନ୍ଦିଲେ। ନିପୁଣା ପତ୍ନୀ ଏହି ଫଳକୁ ଭାଗ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଦୁର୍ବଳ ଗୋପାଳ, ଯିଏ କୁହାଯାଏ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିଥି, କିଏ ଏକାଇଶି ଦିନ ଉପବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ଏହା ପାଇଲେ। ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭାଗ ଘରମାଳିକଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ପତିସେବାରେ ନିରତ ନିପୁଣା ପତ୍ନୀ ନିଜର ଭାଗ ଅତିଥିକୁ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି, ଦୁଇ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱାମୀ-ପତ୍ନୀ ଓ ଅତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଦୟା ଓ ଭକ୍ତି ଦେଖାଗଲା। ଦୁଇ ଭାଗ ଭୋଜନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱରୂପରେ ଉପାସନା କରିଲେ। ସେ ଏହି ଘରେ ଏକ ରାତି ଅବସ୍ଥାନ କରି, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି ବିଦାୟ ହେଲେ; ଏଭଳି ଉପବାସରେ ଏକାଇଶି ଦିନ କଟିଲା। ଏହି ଦୁଇ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱାମୀ-ପତ୍ନୀ ଏହି ଜଗତ ଛାଡ଼ିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଉତ୍ତମ ଦମ୍ପତି, ବିଷ୍ଣୁ ସଂଯୋଗ ପାଇଲେ, ଯାହା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଅତିଥି ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ନଶ୍ଟ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ଅତି ଖୁସି, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ନାଶ ହେଲା। ଲୋକମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ରାଜା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ। ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନେଲେ; ମେଘ ଚାହିଲେ ବର୍ଷା ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ଓ ପରମ୍ପରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ଧନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ନାଶ ହେଲା, ତାଙ୍କର ବଂଶ ଫଳିଲା। ଲୋମଶ ମୁନି କହିଲେ: ଅତିଥି ଉପାସନାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି। ଦୁଇ ଆନନ୍ଦିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଲୋମଶ ତପସ୍ୱୀ ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ— ଏକ କଳା ମୂଷ, ସମୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଜ ଗୁହାରୁ ଉପରକୁ ଆସିଲା; ଏହି କଳା ମୂଷ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବାହାରି ଆସିଲା। ଏହାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଆବୃତ କରାଗଲା, ବାରମ୍ବାର କୁହାଯାଇଲା: "ଏହି ମୂଷ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ; ରାତିରେ ଆଶ୍ରମରେ ଖୋଦି ଦେଇଁଥାଏ—" "ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତରେ ଗହଳି ଘର ଦ୍ୱିତୀୟ ବସ୍ତୁ କାଟି ଦେଉଥାଏ।" ସମସ୍ତ ଜାତିମାନେ ମଧ୍ୟ କରୁଣା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ନୁହେଁ। ଏହିପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡାରେ ମୂଷକୁ ଘାତ କଲେ ଓ ଯଥାସମୟରେ ମୂଷକୁ ମାରିଦେଲେ। ମୂଷ, ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲା, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ମୂଷ ପଡ଼ିବା ପରେ, କରୁଣାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରି ଶୀଘ୍ର ଉଠିଲେ; ନିଜ କାନରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନେଇ— ମୂଷର ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କାନରେ ରଖିଲେ। "ଓ ମା ତୁଳସୀ, ଦେବୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାରୀ—" "ଏହି ପାପ କରିଥିବା ମୂଷ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଦଶା ଦିଅ।" ଏହିପରି କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାରୀ— ଜୋରେ "ହରି, ନାରାୟଣ, ଅନନ୍ତ" ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ତୁଳସୀ ପତ୍ରର ସ୍ପର୍ଶରେ ମୂଷ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲା। ହରି ନାମ ଶୁଣି ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା; ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଶୀଘ୍ର ଦିବ୍ୟ ରଥ ନେଇ ଆସିଲେ, ଏହି ପାପ ମୁକ୍ତ ମୂଷକୁ ନେବାକୁ। ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଡ଼ି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘିରି ଏହି ମୂଷ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅନେକ କୋଟି ବର୍ଷ ବାସ କରି। ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ମୂଷ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିଛି, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।