ଲୋମଶ ଋଷି କହିଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଯେଉଁଠାରେ ଵନବାସୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଗୃହକୁ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ସର୍ବପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଅତିଥି ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅତିଥି ଗଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା; ଯଦିଓ କେହି ତାଙ୍କ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଆଚରଣ କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ଅତିଥି ସେବାରେ ଅଲସ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ କାମରେ ଆସିବ? ଯେଉଁ ଅତିଥି ନାମ, କୁଳ କିମ୍ବା ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଜ୍ଞାତ ଥାଏ, ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବାବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅତିଥି ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀମାନେ ସେମାନେକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ଘର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ସମ୍ପର୍କୀୟ ବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ। ସେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଅତିଥିଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ଜିଜ୍ଞାସା କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ ଘରେ ଅତିଥି ପାଇଁ ବିଚାନା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ, ସେ ସକାଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମଫଳରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧନୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅତିଥିକୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଘାସ ଓ ଏହାଦି ଭକ୍ତି ସହ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଘାସ ନଥାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କହିବା ଉଚିତ—"ଭୂମିରେ ବସନ୍ତୁ"। ଅତିଥିଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ, ପରେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସେମାନଙ୍କ ଖବର ନେବା ଓ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ଭକ୍ତି ସହ ଫଳ ଓ ଦିଆଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ। ସେ କହିବେ—"ମୁଁ ମହାପାପୀ, ଦରିଦ୍ର, ଆପଣ ମହାନ ଅତିଥି; ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ।" ଏହି ପ୍ରକାର ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯଦି ଭକ୍ତି ସହ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ନିଜ ଆଚରଣରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଯଦି ଅତିଥି ଘରରୁ ସମ୍ମାନ ନ ପାଇ ବିଦାୟ ନିଅନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର କୋଟିକୋଟି ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଏ। ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅତିଥିକୁ ଭକ୍ତି ସହ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ହରି ସେଇ ପୁରୁଣା ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପକୁ ତୁରନ୍ତ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ ହିତକାମନା କରୁଛି, ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କହୁଛି—ଅତିଥି ସେବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମାର୍ଗ ନାହିଁ। ପୁନଃ, ପୁନଃ, ପୁନଃ କହୁଛି—ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନାହିଁ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ ଏବଂ ସବୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭା। ସେ ନିଜ ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କୁ ସେବା କରି, ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ନିବାସ କଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହଗତି କାରଣରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ଏହାରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସେଠିର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ହେଲେ ଓ ନିଜ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ମହାଯୋଗୀ ତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନିଜ ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ସେ ପାହାଡ଼ର ଧାରରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଭୂକ୍ଷାର୍ତ୍ତ ଥିବା ସେ, ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏକ ଲାଉ ଫଳ ଦେଖିଲେ। ସେଇ ଫଳ ନେଇ ଆନନ୍ଦରେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶ ନୀଳ କମଳ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ମେଘରେ ଢାକି ଯାଇଲା ଓ ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେ ସେଇ ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜି ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଵନବାସୀ ମଧ୍ୟ ଶୀତରେ କାପୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଘରକୁ ଆସିଲେ। ଅତିଥିଙ୍କୁ ଶୀତରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହ ଘାସର ଆସନ ଦେଲେ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ପରେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଅତିଥିଙ୍କ ସହ ଆଲାପ କରି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଗୋପାଳକ ସହିତ ନୂତନ ଲାଉ ଫଳ ଯଥାଯଥ ରାନ୍ଧିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆନନ୍ଦରେ ଫଳ ବାଣ୍ଟି ଦେଲେ; ଏବଂ ଗୋପାଳକ, ଯିଏ କି ପ୍ରତି ୨୦ ଦିନ ଉପବାସ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ଏହି ଅଂଶ ମିଳିଲା। ସମ୍ମାନିତ ଅତିଥି ଆନନ୍ଦରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ ଘରମାଳିକଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତା’ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଇଦେଲେ। ଏଭଳି ଦୁଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦମ୍ପତି ଓ ଅତିଥି ମଧ୍ୟରେ ଭୋଜନ ହେଲା। ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇ ଅଂଶ ଭୋଜନ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଲେ। ସେଇ ରାତି ସେଠାରେ ବିତାଇ, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ; ଏଭଳି ଉପବାସରେ ୨୧ ଦିନ କଟିଗଲା। ସେ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେହି ଦମ୍ପତି ଅତିଥି ସେବା ଫଳରେ ଯେଉଁ ବିଷ୍ଣୁ ସାୟୁଜ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଲାଭ କଲେ।