ଏହି ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଆମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ଏଠାରେ ଏମିତି ମହାନ, ଦୟାଳୁ ଅତିଥିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଆମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କିମ୍ବା ପାପ କରିଥିଲୁ, ସେସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚରଣ ଦର୍ଶନ କରିବାରେ ନଶ୍ୱ ହୋଇଯାଇଛି। ଆପଣ ନିଜେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ, ଯାହାଁକୁ ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଆମେ ମାନବ ହୋଇ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପୂଜା କିପରି କରିପାରିବୁ? ଯେଉଁ ଅତିଥି ସ୍ୱାଗତ ଆମେ ଦେଇଛୁ, ତାହା ଆମ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ ଓ ଆମ ତ୍ରୁଟିକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ଏହିଭଳି କହି, ସେଇ ଦୁଇ ମହାନ ଗୃହସ୍ଥ ବନ୍ଧୁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣ ଧୁଳିରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ତାପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ— ତାଙ୍କର ଏମିତି ଭକ୍ତି ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ଲୋମଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତୁମର ନମ୍ର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଷ୍ଟି ଲାଗିଛି। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅତିଥି ଆସନ୍ତି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁ ଭଳି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଛ, ତାହା ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ। ମୋତେ ଅତିଥି ଭାବେ ଯଥାଯଥ ଭୋଜନ ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଛି।" ଏହିପରେ, ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ଉଠି ସେଉଁଠି ଲୋମଶ ଋଷିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ମୁନିବର, ଅତିଥି ସେବାର ମହିମା ବିଷୟରେ କୃପା କରି କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ କିଏକୁ ଅତିଥି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ କେମିତି ସେବା କରିବା ଉଚିତ? ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଅତିଥି, ଦୁହେଁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।" ଲୋମଶ କହିଲେ, "ଏକ ଭିକ୍ଷୁକ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, କିମ୍ବା ଵନପ୍ରସ୍ଥି ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ସବୁ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଅତିଥି ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ତଥାପି ଗୃହସ୍ଥ ହିସାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ଯଦି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ଅଲସ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଅକାର୍ଥକ।" "ଯେଉଁ ଅତିଥି ଘରକୁ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ବାସସ୍ଥାନ ଅଜ୍ଞାତ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଅତିଥି ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଏଵଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଆସି ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀମାନେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଭାବି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ହେବା ଉଚିତ।" "ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇବା ଉଚିତ। ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ। ସୁନ୍ଦର ଘରେ ଅତିଥି ପାଇଁ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତେ ଯଦି ତିନି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ଫଳରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧନୀ ହୁଏ, ତେବେ ଅତିଥିକୁ ଅବଶ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର। ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଦେବଦାରୁ କିମ୍ବା ଦରକାରୀ ଘାସ ଦେଇ ଭକ୍ତିରେ ବସାଇବା; ଯଦି ଘାସ ନାହିଁ, ଆଦରରେ ‘ମାଟିରେ ବସନ୍ତୁ’ ବୋଲି କହିବା। ପାଦ ଧୋଇବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ଦେବା; ତାପରେ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା।" "ଏଉଁପରେ ଭକ୍ତିରେ ଫଳ ଓ ଭୋଜନ ଦେବା; ଯଦି ଏହି ସବୁ ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିବା। ‘ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗୀ, ଦରିଦ୍ର, ଆପଣ ମହାନ ଅତିଥି; ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ବାଧା ଦେଉଛି’—ଏପରି କହିଲେ, ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କଲେ ଫଳ ପାଇଥାଏ।" "ଯଦି ଅତିଥି ଅସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ଏକ ଅତିଥିକୁ ଭକ୍ତିରେ ସମ୍ମାନ କଲେ, ହରି ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ ଉପକାରୀ କଥା କହୁଛି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହୁଛି—ଅତିଥି ସେବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମାର୍ଗ ନାହିଁ। ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁନି ସତ୍ୟ—ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ବିନା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନାହିଁ।" "ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଜଣେ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭା। ସେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ।" "ସେଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଗ ଗ୍ରହଗତିରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାରୋ ବର୍ଷ ବର୍ଷା ହେଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଗଲା। ସେଇ ଭୟାନକ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡିଦେଲେ।" "ସେଠାରେ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର, ଏକ ମହାନ ଯୋଗୀ, ଯିଏ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଧନ ହରାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଓ ପତ୍ନୀ ଉପବାସରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ।" "ପାହାଡ଼ ଧାରରେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଭୁକ୍ତିରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ, ଏକ ଉତ୍ତମ କଦୁ ଫଳ ଦେଖିଲେ। ସେହି ଫଳ ନେଇ, ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ତୁରନ୍ତ ଘରକୁ ଫେରିଲେ।" "ଏହି ସମୟରେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶ ନୀଳ କମଳ ପ୍ରଭା ନେଇ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲା ଓ ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେଲା। ସେ ଋଷି, ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜାଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଅନ୍ୟ ବନବାସୀ ମଧ୍ୟ ଶୀତରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଆସିଲେ।