ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ମାଟିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ନଗରକୁ ଯାଇଥାଏ। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ, କିମ୍ବା କାନରେ ରଖିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସ୍ଵାମୀ ସୂର୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି କଥାରେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପବିତ୍ର ନାମକ ଜଣେ ଜଣେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବହୁଳା ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଥିଲେ। ସେ ବହୁଳା ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବଂଶର ନାରୀ, ସ୍ଵାମୀ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନାପତ୍ୟପତି ନାମକ ଥିଲେ, ଯିଏ ପବିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଢିଲେ। ଅନାପତ୍ୟପତି ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ; ସେ ନିଜର ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ଏବଂ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବା ପ୍ରତି ଆকৰ୍ଷିତ ହେଲେ। ସେ ପବିତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ଏକା ଶେଉଁଠି ବସିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଲୋମଶ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦୁଇଜଣେ ମିଳି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଅଲାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଲୋମଶଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ତେବେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉପଚାର କଲେ। ସେମାନେ ଲୋମଶଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଲେ; ଲୋମଶ ନାରାୟଣ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ଏହି ଉପଚାରରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବସିଲେ; ଦୁଇଜଣେ ହାତ ଜୋଡି ଲୋମଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ପବିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ, ଭକ୍ତିରେ ଲୋମଶଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: "ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱୟ ଦେଖିବାରେ—" "ଏହି ଆଶ୍ରମ ଆପଣଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶୁଧ୍ଧ ହେଇଛି; ଆମେ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ—" "ସେଗୁଡିକ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦ୍ୱୟ ଦେଖିବାରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ଆପଣ ନାରାୟଣ ସ୍୵ୟଂ, ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିଥିବା ପୂଜ୍ୟ।" "ଆମେ ଏ ପୃଥିବୀର ସାଧାରଣ ମାନବ, କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ପୂଜା କରିପାରିବା? ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଯେତେ ପାରିଛୁ, ଏହି ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଛୁ।" "ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ ଓ ଆମର ତ୍ରୁଟିକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।" ଏପରେ, ଦୁଇ ଗୃହସ୍ଥ ମିତ୍ର ଲୋମଶଙ୍କ ପାଦେ ଶିର ନମାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଲୋମଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ଗଭୀର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; "ତୁମେ ଦୁଇ ଜଣେ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ।" "ତୁମ ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅତିଥି ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।" "ତୁମର ଭକ୍ତି ସଦା ଶୁଭ ଆଣୁ, ମୁଁ ଅତିଥି ଭାବରେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଇଛି।" ଏହିପରେ ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କର ପାଦେ ନମସ୍କାର କରି, ପୁନଃ ଲୋମଶଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। "ଓ ଋଷି, ଆପଣ ଆତିଥ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି।" "କିଏ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅତିଥି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କେମିତି ତାଙ୍କର ପୂଜା ଉଚିତ? ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଅତିଥି, ଉଭୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।" ଲୋମଶ କହିଲେ: "ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଏକ ଭିକ୍ଷୁ—ତାଙ୍କୁ ଆଦର କରିଲେ, ଗୃହସ୍ଥର ଘର ସମସ୍ତ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘର ହୋଇଥାଏ।" "ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ପ୍ରଧାନ; ସେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।" "ଗୃହସ୍ଥର ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅତିଥି ଆଦର କରିବା; ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି।" "ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ଅତିଥି ସେବାରେ ଅଲସ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ କର୍ମର କୋଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ।" "ଯେଉଁ ଅତିଥି ଅଜଣା ନାମ, ବଂଶ, ବା ନିବାସ ଥିବା ଲୋକ, ଅପେକ୍ଷା କରିବା ବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅତିଥି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ଓ ଆଦର ମିଳନ୍ତି, ତେବେ ତଥ୍ୟବିଦ୍ ମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।" "ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ବହୁତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ।" "ଅତିଥି ଆସିଲେ ଗୃହସ୍ଥ ବାହାରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୀଘ୍ର ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେବା ଉଚିତ।" "ସେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର କିମ୍ବା ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଅତିଥିଙ୍କୁ ଖୁସିରେ ପ୍ରସ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।" "ସୁଖଦ ଘରରେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତେ ଅତିଥି ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଗୃହସ୍ଥ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ଧନୀ ହେଲେ, ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ମୁଁ ଧର୍ମବାନ୍ତଙ୍କୁ କହୁଛି।" "ଅତିଥି ଆସିଲେ ତୁଷ ଓ ଏପରି ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ନାହିଁ, ଭକ୍ତିରେ 'ପୃଥିବୀରେ ବସନ୍ତୁ' ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ।" "ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳ ଦେଇ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଓ ଅନ୍ୟ କଥା ପ୍ରସ୍ନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଏପରି ଭୋଜନ ପାଇଁ ଫଳ ଓ ଏପରି ଭକ୍ତିରେ ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହି ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ଗୃହସ୍ଥ ଖୁସିରେ ଏହି କଥା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ।" "ମୁଁ ବଡ଼ ପାପୀ, ଦରିଦ୍ର, ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିଥି; ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଟକିଛି।" "ଏହିପରି, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅତିଥି ସେବା କରି, ଆଚରଣରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।" "ଯଦି ଅତିଥି ଅନାଦରରେ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଇଥାଏ, ଗୃହସ୍ଥ ଜଣେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ଉପାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଏ।" "ଏକ ଅତିଥିକୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କଲେ, ହରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ପାପକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରନ୍ତି।" "ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ ଉପକୃତ କଥା କହୁଛି, ମୁଁ ଦୃଢ଼ କଥା କହୁଛି: ଅତିଥି ସେବା ବିନା, ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ।