ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହାଯାଇଛି—ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ଗୁଦା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେଉଁ ଗଛ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ, ସେ ହରିଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଧାତ୍ରୀ ଗଛରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏହା କେଶବଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ; ଏହାର ଗୁଣକୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିବରଣା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜଣି, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଅନ୍ତେ ହରିଙ୍କ ଦୟାରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏହା ପରେ ଜୟମିନି କହିଲେ: “ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଦୟାକରି ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ଅତିଥି ସମ୍ମାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏକ ଏକ କରି ଆମକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।” ତାପରେ ସୂତ କହିଲେ: “ଏହା ପରେ ବ୍ୟାସ ମହାପ୍ରଭା, ତୁଳସୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହାର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।” ବ୍ୟାସ କହିଲେ: “ଏହି ତୁଳସୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା; ଏହି ଗଛକୁ ଗଛ ଭାବେ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ତୁଳସୀର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହାକୁ ଗଛ ଭାବେ ନ ଭାବିବା। ଯେପରିକି ମନୁଷ୍ୟ ଭୂମିରେ ତୁଳସୀ ସେବା କରେ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପିଣୀ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟେ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପାପୀ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ପାଇଲେ, ସେ ହରିଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁଳସୀ ମାଟିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଚକ୍ରଧାରୀ ନଗରକୁ ଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମୁହଁ, ମୁଣ୍ଡ, କିମ୍ବା କାନରେ ରଖିଥାଏ, ସେ ଜୀବନର ନାୟକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥାରେ, ପବିତ୍ର ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ବହୁଳା ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳର ନିସ୍ତାପ୍ତ, ପତି ସେବାରେ ନିରତ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନପତ୍ୟପତି ନାମକ ଅଛି; ସେ ପବିତ୍ରଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ଗଠନ କଲେ, ଶୁଚି, ବ୍ରାହ୍ମଣସେବାରେ ନିରତ। ସେ, ସନ୍ତାନ ଓ ପତ୍ନୀ ବିନା, କଥା ପ୍ରେମରେ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ପ୍ରେମରୁ ତାଙ୍କୁ ଏକା ଆସନରେ ବସିଲେ; ସେ ସମୟରେ ଲୋମଶ ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦୁଇଜଣ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ ଲୋମଶଙ୍କୁ ଆସିବା ଦେଖିଲେ; ତାପରେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଲୋମଶ, ନାରାୟଣ ଭକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନରେ ବସି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; ଦୁଇଜଣ ହାତ ଜୋଡି ଲୋମଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ପବିତ୍ର, ନି:ସନ୍ତାନ ମୁନି, ଭକ୍ତି ସହ କହିଲେ: “ଓ ଆଦର୍ଶ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦର୍ଶନରେ—ଏହି ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି; ଆମେ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ—ସେଗୁଡିକ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଦର୍ଶନରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି; ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଆମେ ମାନବ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା କରିପାରିବା? ଆମର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅତିଥି ସତ୍କାର କରିଛି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଖୁସି ହୋଇ ଆମର ତ୍ରୁଟିକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି ଦୁଇ ଗୃହସ୍ଥ ମହାତ୍ମା ମିତ୍ର ଲୋମଶଙ୍କ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ ଲୋମଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ଗଭୀର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; “ତୁମେ ଦୁଇ ଜଣ ନମ୍ରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମରେ ନିରତ। ତୁମର ନମ୍ର ଉପଦେଶରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅତିଥି ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ। ତୁମର ଏପରି ଭକ୍ତି ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ; ମୁଁ ଅତିଥି ରୂପେ ଭଲ ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛି, ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ।” ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାପରେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ: “ଓ ମୁନି, ଅତିଥି ସମ୍ମାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। କିଏ ଏହି ଜଗତରେ ଅତିଥି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ କେମିତି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ? ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଅତିଥି, ଉଭୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।” ଲୋମଶ କହିଲେ: “ଏକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁ—ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥର ଗୃହ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ସେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଭକ୍ତି ସହ କରିବା ଉଚିତ। ଗୃହସ୍ଥର ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କରିବା, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଯଦି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ଅଲସ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ଯାହାର ନାମ, କୁଳ କିମ୍ବା ନିବାସ ଜଣା ନାହିଁ, ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଘରକୁ ଆସେ, ତାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅତିଥି ଭାବେ କହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ଆସି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ସତ୍ୟ ଦର୍ଶୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ନିମ୍ନ କୁଳର ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ। ଅତିଥି ଆସିଲେ ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ଯାଉଛି ଥିବା ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇବା ଉଚିତ। ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଦେଇବା ଉଚିତ।