ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକ ଶ୍ରୀମୟ ଅଶ୍ରମରେ ବସିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଅମଳକୀ ଏବଂ ତୁଳସୀ ନଥିଲେ, ସେ ଗୃହ ଅସୁଭ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ କଳିର କୃପା ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନେ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବାସ କରନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ପାପ ରହିଥାଏ। ଅମଳକୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ସଦା ଶ୍ରୀହରି ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଥାଆନ୍ତି। ଅମଳକୀ କାଠର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବାସ କରନ୍ତି। ଅମଳକୀ ଫଳ ଧରି କୃତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ, ଭଲ କି ଖରାପ ଯେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଭୋଜନ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ରସ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥାଏ ଓ ହରିଙ୍କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ। ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ ଏବଂ ଏହା କେଶବଙ୍କୁ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ଏହାର ମହିମା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀକୁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଭକ୍ତି କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଏହିପରି ମହିମା କଥା ଶୁଣି, ଜୈମିନି ମହାର୍ଷି ଅପେକ୍ଷା କଲେ—'ଏହି ତୁଳସୀର ପାପନାଶିନୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅତିଥିସେବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ।' ତେବେ, ବିଶାଳ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ତୁଳସୀର ମହିମା ବିଷୟରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—'ଏହି ତୁଳସୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ଏହାକୁ କେବଳ ଗଛ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏହି ଭୂଲୋକରେ ମଣିଷ ତୁଳସୀକୁ ସେବା କରେ, ସେପରି ଦେବଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ରହିଛି, ସେଠି ସ୍ୱୟଂ ପରବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ନିଶ୍ଚିତ। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯଦି କେହି ତୁଳସୀ ଦଳ ଉପରେ ଜଳ ଦେଇଥିବା ଜଳ ପାଏ, ସେ ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ତୁଳସୀ ମୃନ୍ମାର୍କ ବେହେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁଦର୍ଶନଧାରୀଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେଉଁଠି ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା କାନରେ ତୁଳସୀ ଦଳ ରହିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧିନ କରିପାରେ ନାହିଁ।' ଏହି ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ନାମକ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବହୁଳା ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ଓ ସ୍୵ାମୀ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ସେଉଁମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନପତ୍ୟପତି ନାମକ ଏକ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଳିଲେ, ଯିଏ ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ସେ ବିବାହିତ ନଥିଲେ, ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ ଏବଂ ଚମତ୍କାର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ, ସେଠି ଏକ ଦିନ ଲୋମଶ ନାମକ ଏକ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଲେ। ଦୁଇଜଣ ମିଳି ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଲୋମଶଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ପଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ; ଲୋମଶ, ନାରାୟଣ ଭକ୍ତ, ଏହି ଆତିଥ୍ୟରେ ଖୁସି ହେଲେ। ଏହାପରେ, ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସ୍ତଜୋଡ଼ି ଲୋମଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସନ୍ତାନହୀନ ପବିତ୍ର ବିନୟ ଭାବରେ କହିଲେ—'ମହାଭାଗ, ଆପଣ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ; ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଦର୍ଶନରେ ଏହି ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା। ଆମେ ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଦର୍ଶନରେ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ, ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଆମେ ମାନବ, କିପରି ଠିକ୍ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା କରିପାରିବୁ? ଆମ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଛୁ; ଦୟାକରି ଖୁସି ହୋଇ ଆମ ଦୋଷ ମାଫ କରନ୍ତୁ।' ଏମିତି କହି, ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋମଶଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ—ତେବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ଲୋମଶ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବିନୟୀ, ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ମୋତେ ତୁମେ ଯେପରି ବିନୟରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲ, ତାହାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଅତିଥି ଭାବେ ଆସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ତୁମର ଏହି ଭକ୍ତି ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ। ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛି।' ଏହାପରେ, ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି ଉଠି ତାଙ୍କର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ଏ ଋଷି, ଦୟାକରି ଆତିଥ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ଅତିଥି ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ଏବଂ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ୍? ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଅତିଥି, ଦୁହେଁ କିପରି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି?' ଏପରି ଅମଳକୀ, ତୁଳସୀ ଓ ଅତିଥିସେବା ମହିମା ଦେବତାମୟ ଗାଥା ଏଉଁପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।