ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିଲା। ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଏବଂ ମହିମା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ବ୍ୟାସ ମୁନି କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଛାୟା ଦିଆଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦାତା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯିଏ ତୁଳସୀକୁ ଅବିରତ ଜଳଧାରାରେ ସିଞ୍ଚନ କରେ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ତୁଳସୀକୁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ବର୍ଗ ଲାଭ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯଦି କେହି ମହାପୁଣ୍ୟବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ତୁଳସୀକୁ ଦୁଧରେ ସିଞ୍ଚନ କରେ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ସେଠି ସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି କେହି ଗୋବର ଲଗାଇ ତୁଳସୀ ମୂଳକୁ ପରିଷ୍କାର କରେ, ସେଠାରୁ ଯେତେ ଧୂଳିକଣା ହଟାଯାଏ, ସେତେ ଥରେ ସେ ଅନେକ କଳ୍ପ ସୁଦ୍ଧା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଯିଏ ଗୋଧୂଳି ବେଳେ ତୁଳସୀ ମୂଳରେ ଦୀପ ରଖେ, ସେ ଅନେକ ପିଢି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ ଗାଈ, କୁକୁର, ଗଧା, ମଣିଷ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଠାରୁ ତୁଳସୀକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ, ସେ ସଦା କେଶବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ତୁଳସୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ରୋପଣ କଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ତୁଳସୀକୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଏ। ଭକ୍ତି ସହ ତୁଳସୀକୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଆୟୁ, ବଳ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ ଓ ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ତୁଳସୀକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ରୋଗ ଦୂରୀଭୂତ ହୁଏ। ଯିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଖାଏ, ସେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ଥିବା ପାପ ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୁଏ। ତୁଳସୀ କାଠର ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ ଶରୀରରେ କୌଣସି ପାପ ରହେନାହିଁ। ତୁଳସୀ ଦିପ୍ତ ଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ଦୂର୍ବା, ଅଖଣ୍ଡ ପୁଷ୍ପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ତୁଳସୀକୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜାର ଫଳ ପାଏ। ଘୃତ ଦୀପ, ଧୂପ, ପୁଷ୍ପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ତୁଳସୀ ପୂଜା କରେ, ସେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନରେ ରୋପିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁରାରି ବିଷ୍ଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ ଦିଅନ୍ତି। ତୁଳସୀ ମଣ୍ଡପରେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ପୂଜା, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯଦି ତୁଳସୀ ବିନା କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଫଳହୀନ ହୁଏ; ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହ ଶୁଭ୍ର ତୁଳସୀ ଦେଖେ, ସେ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଫଳ ଶୀଘ୍ର ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦାର, କୁନ୍ଦ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ଗୁଣବତୀ ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ତୁଳସୀକୁ ଯଦି ଶୁଖିଲା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅପରାଧୀ ଲୋକେ ତୁଳସୀକୁ ଉଖଳି ମାଟିରେ ପକାଇଦିଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ନରହରି ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନଙ୍କ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ସଦାବରେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତୁଳସୀ ମଣ୍ଡପକୁ ମଳିନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଧନ ହରି ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ବ୍ୟାସ ମୁନି, ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦୂର୍ବା, ପୁଷ୍ପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହନ୍ତି—"ତୁଳସୀ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀ ଦେବୀ, ଦୟା କର। ତୁମକୁ ଚିରେଇବାରେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ତାହା କ୍ଷମା କର।" ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବୈଷ୍ଣବ ଦୁଇହାତ ଯୋଡି ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଚିନ୍ଦିଥିଲେ, ଶାଖା କମ୍ପିତ ହୁଏନାହିଁ। ତୁଳସୀ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ତୁଳସୀ ଚିନ୍ଦିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ଶାଖା ଉପରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଣା ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। କୋମଳ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିଲେ, ମନର ଇଚ୍ଛା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜୈମିନି ପଚାରିଲେ, "ତୁଳସୀ ସମାନ କୌଣସି ଗଛ ଅଛି କି?" ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତୁଳସୀ ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ଆମଳକୀ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ତୁଳସୀ ଗଛ ନିକଟରେ ଯେଉଁ ଦେବତା ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମଳକୀ ତଳେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି। ଶୁଭ୍ର ଆମଳକୀ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଆମଳକୀ ତଳେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହା ଅବିନାଶୀ ଓ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଏଠି ତାଜା ଆମଳକୀ ପତ୍ର ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସାନିଧ୍ୟ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହିଁ, ସେଠି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଆଶ୍ରମରେ ତୁଳସୀ ଓ ଆମଳକୀ ନଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୁଏ।" ଏଭଳି ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସ ତୁଳସୀ ଓ ଆମଳକୀ ଦେବୀଙ୍କ ଅପାର ମହିମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରି ସମସ୍ତେ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତୁଳସୀ ଓ ଆମଳକୀକୁ ପୂଜା କରିବା ପ୍ରେରଣା ମିଳିଲା।