ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ପାତାଳ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ। ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବନ କଲେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ହେ ମହାନୁଭାବ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଏକ ତୁଳସୀ ଗଛ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ତୁଳସୀ ପତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କେଶବ, ପତ୍ରର ଶିରା ଚୂଡ଼ାରେ ପ୍ରଜାପତି ଓ ତଳଭାଗରେ ଶିବ ସଦା ବିରାଜିତି। ଏହି ପତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଚଣ୍ଡିକା ଓ ଦେବୀମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବାସ କରନ୍ତି। ତୁଳସୀର ଶାଖାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ନୈୃତ, ବରୁଣ, ବାୟୁ ଓ କୁବେର ବିରାଜିଥାନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହମାନେ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ବସୁ, ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟ ମୁନିମାନେ ସେଠି ସଦା ବିରାଜିତି। ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୁଳସୀ ସେବା କରେ, ସେ ତୀର୍ଥ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଆଦି ଦେବମାନଙ୍କର ସେବା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ତୁଳସୀ ଗଛ ତଳ ଘାସ କାଟେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ହରି ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶୀତଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ଦେଇ ତୁଳସୀକୁ ସେଚିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ତାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା କିମ୍ବା ଛାୟା ଦେଇ ରକ୍ଷା କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବିଶାଖ ମାସରେ ଲଗାତାର ଜଳ ସେଚିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚିରକାଳ ପାଇଯାଏ। କେବଳ ଦୁଇ-ତିନି ଭାରି ଜଳ ଦେଇ ତୁଳସୀକୁ ସେଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ଓ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ତୁଳସୀକୁ ଦୁଧରେ ସେଚେ, ତାଙ୍କ ଘରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଗୋବର ଲଗାଇ ତାଳ ସଫା କଲେ, ଯେତେ ଧୁଳି ଦୂର କରିବେ, ତେତେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ସମୀପରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବେ। ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ତୁଳସୀ ତଳେ ଦୀପ ଲଗାଇଲେ ଅନେକ ପିଢି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ଯିବେ। ଯିଏ ଗାଈ, କୁକୁର, ଗଧା, ମଣିଷ କିମ୍ବା ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ତୁଳସୀରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ସଦା କେଶବଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଥାନ୍ତି। ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୁଳସୀ ରୋପଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରଭାତରେ ତୁଳସୀ ଦର୍ଶନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ବିଷ୍ଣୁ ଦର୍ଶନର ଫଳ ମିଳେ। ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୁଳସୀକୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଆୟୁ, ବଳ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ ଓ ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। କେବଳ ତୁଳସୀକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଛୁଁଇଲେ ରୋଗ ଦୂରିଯାଏ। ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ ଶରୀରରେ ଥିବା ପାପ ତୁରନ୍ତ ନାଶ ହୁଏ। ତୁଳସୀ କାଠର ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ କୌଣସି ପାପ ଦେହରେ ରହେନାହିଁ। ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦିଆ ଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ। ଦୂର୍ବା ଘାସ, ଅଖଣ୍ଡ ଫୁଲ ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ତୁଳସୀ ପୂଜା କଲେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ଫଳ ମିଳେ। ତୁଳସୀକୁ ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଘୃତ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ମଳ ତୁଳସୀ ରୋପିଥିବା, ଦେବମାନେ ସେଉଠାରେ ସେବା କରନ୍ତି, ଶ୍ରୀହରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ ଦେଇଦିଅନ୍ତି। ତୁଳସୀ ତଳରେ କୃତ୍ୟ, ବ୍ରତ, ପିତୃକର୍ମ, ଅଚ୍ୟୁତପୂଜା, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ତୁଳସୀ ବିନା କୌଣସି ସଦ୍କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତାହା ଫଳଶୂନ୍ୟ ଥାଏ; ପଦ୍ମନୟନ ଦେବଦେବ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କାଳରେ ଯଦି କେହି ଭକ୍ତିଭାବରେ ତୁଳସୀ ଦର୍ଶନ କରେ, ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ପାଇଯାଏ। ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦାର, କୁନ୍ଦ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଫୁଲ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଓ ପାପନାଶିନୀ ତୁଳସୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତବ୍ୟରେ ତୁଳସୀକୁ ଉପଡ଼ି ଭୂମିରେ ଫେଲିଦିଅନ୍ତି, ଏହି ଅମୃତ ଲତାକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଧନ-ସମ୍ପଦ ନରହରି ଚିରକାଳ ପାଇଁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି। ତୁଳସୀ ତଳକୁ ମଳ, ପେଶାବ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଅପବିତ୍ର କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଧନ-ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ହରି ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି। ନାରାୟଣଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତୁଳସୀ ଚୟନ କରିବା ସମୟରେ, “ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ପାରିଜାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟି ନୁହେଁ। ତେଣୁ ହେ ମହାଶୁଭ ତୁଳସୀ, ତୁମକୁ ଚୟନ କରୁଛି, ଦୟା କର। ଚୟନ କାଳରେ ଯେଉଁ ବେଦନା ତୁମ ହୃଦୟରେ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମାନ୍ୟ କର। ହେ ତୁଳସୀ, ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।”—ଏମିତି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦୁଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଚୟନ କରିଲେ ତୁଳସୀ ଶାଖା କମ୍ପିତ ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଚୟନ କାଳରେ ତୁଳସୀ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତେବେ ତୁଳସୀନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ହୁଏ। ଏହିପରି ତୁଳସୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କଲେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପରମ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ।