ଏହି ଜଗତରେ କେତେକ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହାନି କରି, ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କରି ସତ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନରେ ମନେ ଏହି ଭାବନା ରଖିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଉଁଥିରେ ବି ବିଷ୍ଣୁ"। ଯିଏ ଅନ୍ୟଜନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ସେହି ଲୋକକୁ ଏହି ଭୂମିରେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ଲିନ କରି ନିଜ ସୁଖରେ ମାତିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ସୁଖ ଉପରେ ଲଜ୍ଜା ହେଉ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ପ୍ରାପ୍ତ ସୁଖ କିମ୍ବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ହିଁ ହିଂସାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଓ ସର୍ପ, ଏବଂ ନିଜେ ସୁଖୀ ହେଉ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ, ଆମେ ଏହି ଦୁଃଖର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବୁ। ସର୍ପ କହିଲେ—ଯଦି ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ବଡ଼ ପାପ ନୁହେଁ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କିପରି ଭୋକ୍ତା ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ଷ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଂସା ସବୁବେଳେ ଥାଏ ନାହିଁ। ନାରାୟଣ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ସେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଉଁଠି ନିଜେ ଭୋକ୍ତା ଓ ଭକ୍ଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ନିଜେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ନିଜେ ନିଜକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି—ଏହି ହରିଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି। ମୁଁ ସକ୍ଷମ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ମାରିବାକୁ କଣ କରିବି? ନିୟତି ହିଁ କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ଏବେ ହରି ନିଜେ ମୋତେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ଯିଏ ତୁମକୁ ଓ ତୁମ ଜନ୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ସେ ନିତ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଏବେ କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୋତେ କାରଣ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଦେଉଛନ୍ତି। ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦୁଇ ଦମ୍ପତି ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ। "ଗଙ୍ଗା! ଗଙ୍ଗା!" ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ତେବେ ସେମାନେ ଭୟାନକ ଭୋକରେ ଏହି ପଥରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଜାହ୍ନବୀ ତଟର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଗଲେ, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ମହାପୁରୁଷ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ମହାଫଳ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏମିତି କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ। ହାତରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ପଦେପଦେ ଚଲି, ଦେବମାନେ ଘେରି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ରମ୍ଭା, ଉର୍ବଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦରୀ, ଆନନ୍ଦମୟା ନାରୀମାନେ ଏକାଉଁଠି ଆପଣାପେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଧର୍ମିକ, ରମଣୀୟ, ଭୋଗବିଦ୍ୟାର ଅନୁଭବୀ।" "ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମୋ ଚାତୁରୀ ଓ ଦାସୀମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆପଣାର କରିବି।" ଏକ ଅନ୍ୟକୁ କହେ—"ମୁଁ ସମସ୍ତ କୌଶଳ ଜାଣିଛି।" ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେବି; ସେ ଯାହାକୁ ଚୟନ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମୋ ଅଧୀନ ହେବେ। ରାଜା ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିବେ, ଏଥିରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? "ଏହି ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ମୋ ପତି, ଏହି ମୋ ରକ୍ଷକ"—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଗୁଣବତୀ ନାରୀ ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣି, ଏକ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ବିବେକଶୀଳ ନାରୀ କହିଲେ—"ରାଜା ସଉଦାସ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ନାରୀମାନେ କାହିଁକି ବିବାଦ କରିବେ?" ତେବେ ସମସ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ, ବିବାଦ ଛାଡ଼ି, ମନରେ ଉତ୍ସାହ ଭରି, ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଏହି ନିର୍ମଳ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ପୁରନ୍ଦର କଥା କହିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ମଧୁର ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଡିଣ୍ଡିମ ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ଗୁଞ୍ଜିଲା। ଝାଞ୍ଜ ଓ ହସ୍ତତାଳିର ଶବ୍ଦ, ଦେବମାନଙ୍କର ଜୟଧ୍ୱନିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଦେବୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଚାମର ହାତରେ ବିଲୋଇବାରେ, ସେ ରଥରେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପଦ ଭୟରେ ଆଧା ଆସନ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ସେ ରାଜା ସଦା ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସେଇ ଆସନରେ ବସି, କେଶବଙ୍କ ଦୟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରଥ ଚଢ଼ି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରି, ଅତ୍ୟୁତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହିପରି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ଜାହ୍ନବୀ ତଟ ଯାତ୍ରାରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲି। ଗଙ୍ଗା ତଟ ଯାତ୍ରାରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ନାହିଁ, ଏହି ନାରଦ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କେହି ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଇ ସମୟରେ ଅବଶ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ପୁନଃପୁନଃ ପାପ କରେ, ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପାପ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର, ଗଙ୍ଗା ମାତାରେ ସ୍ନାନ କର, ଯଦି ତୁମେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଛ। ମାନବ ଯେପରିମାଣେ ପୁଣ୍ୟ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନରେ ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କର୍ମରେ ମିଳେ। ବର୍ଷା ବିନ୍ଦୁ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ଧୂଳି କଣା ଗଣନା କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଭାଗୀରଥୀ ଗୁଣ ଅବ୍ୟଖ୍ୟାନୀୟ ଓ ଅଗଣନୀୟ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ବିଚାର କରି, ମୁଁ ଏହା କହୁଛି—ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଯଦି କେହି କୂଆଁର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାବେଳେ ମନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ଞୀ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ଭୟ ନାଶ କରିଥିବା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ—ଗୋହାଁ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମେତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ, ସମସ୍ତ ସୁଖର ଦାତା, ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।