ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଯାତ୍ରାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା। କିଛି ଲୋକ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇବା ସମୟରେ ଥକା ଲାଗିବା, ଶୟ୍ୟା, ପତ୍ନୀ, ଆପଣଙ୍କ ଘର ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମନେ ଚିନ୍ତା ହୁଏ—‘ମୁଁ କେଉଁଠି ଶୁଇବି, ମୋ ଘର ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ କେମିତି ଅଛି? ମୁଁ କେଉଁଠି ଆସିଗଲି? କେତେ ଦିନ ପରେ ଘରକୁ ଫେରିବି?’ ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜ ଜନଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି—ଏହି ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—‘ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ, ତୁମ ଦୟାରେ ମୋ ଯାତ୍ରା ଅବିଗ୍ନ ହେଉ।’ ଜୟମିନିଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି—ଘରରୁ ବୈଷ୍ଣବ ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ; ଅତି ଶୀଘ୍ର ନାହିଁ, ଅତି ଦିର୍ଘ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରୟାଗ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସାଧାରଣ ବ୍ୟବସାୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ଫଳ ହରାଇଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ଦୟାରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଏକାଧିକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହା କୁହି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ମା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—‘ଆଜି ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଜୀବନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲା।’ ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଦେଖିବାରେ, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରଚୁର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି କୁହି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଭୂମିରେ ଶରୀର ଦେଇ, ଭକ୍ତିରେ ମା ଜହ୍ନବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଝରଣା ନିକଟରେ ହାତ ଜୋଡି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି—‘ମା ଗଙ୍ଗା, ଜଗତ ମାତା, ତୁମର ପଦ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ଦୟା କରି ମୋ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କର; ତୁମ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଯିବା ପଥ।’ ଏହିପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି, ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖନ୍ତି। ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଝରଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ‘ଗଙ୍ଗା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି; ଗଙ୍ଗାର ମୃଦା ଶରୀରରେ ଲଗାଇ, ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ମୃଦା ଲଗାଇ, ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୃଦା ନେଇ, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଓ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ମୁଁ ସ୍ନାନ କରୁଛି; ତୁମ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଅ।’ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଗଙ୍ଗା-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ପରେ ଶରୀରକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଞ୍ଚିବା ଉଚିତ; ବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଳ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଛାଡିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନରେ କଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ପ୍ରଭାତରେ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟଠାରେ କରିବା ଉଚିତ; ରାତିର ଶୟ୍ୟା ଛାଡି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପରେ ବାହାର ଭୂମିରେ ଚାଲି ନାହିଁ, ତେବେ ଫୁଲ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତି ପରେ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଗଙ୍ଗା ମୃଦା ଲଗାଇ, ଷାନ୍ତ ମନରେ ତର୍ପଣ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପିତୃତର୍ପଣ କରିଲେ, ପିତୃଗଣ କୋଟି-କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ, ପିତୃଗଣ ଦେବଲୋକରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ପରେ ଉପବାସ ରହି, ଦାନ, ଦେବ ପୂଜା, ବିଜୟ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଏହାର ଫଳ କଦାପି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ଓ ଉପବାସ ପରେ, ପଞ୍ଚମହାୟଜ୍ଞ କରି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦିବ୍ୟ ନାରିକେଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଜହ୍ନବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନୁସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା, ଦିବ୍ୟ ନାରିକେଳ ଜଳ ଜହ୍ନବୀ ଜଳରେ ଦେଇ, ହୃଦୟରେ ଜହ୍ନବୀକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ, ଘୃତ ଦୀପ, ସୁଗନ୍ଧ ଧୂପ, ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲ, ପକ୍କ ଫଳ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୈବେଦ୍ୟ, ଚରଣ ଧୋଇବା ଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାନୀୟ ଜଳ, ଖଦିର ଦ୍ୱାରା ପାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ ଦେଇ, ଭକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଷ୍ଲୋକ ଓ ଉପଚାରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜା ସମାପ୍ତି ପରେ ତିନି ବାର ପରିକ୍ରମା କରି, ଦେବୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ପରବର୍ତ୍ତି ଦିନ ନଦୀ ତୀରରେ ଉପବାସ ରହି, ‘ଓ ଜହ୍ନୁ କନ୍ୟା, ମୁଁ ଖାଇବି; ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେଉ, ଓ ନିର୍ମଳା’ ଏହିପରି କୁହିବା ଉଚିତ। ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ବାଣୀରେ ଜାଗରଣ କରି ଆନନ୍ଦରେ ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ। ଯଦି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଫଳ ଖାଇ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଖାଲି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରନ୍ଧା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ପୂଜା, ଉପବାସ ଓ ଜାଗରଣ କରିଲେ, ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।