ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଜୈମିନିଙ୍କୁ କହାଯାଉଛି—ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦାନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନା ହୁଏ; ଏଠାରେ ମାତୃଭକ୍ତି ଯେପରି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗଙ୍ଗା ଉପାସନା ମଧ୍ୟ ତେଣୁ ଅପୂର୍ବ। ଗଙ୍ଗାରେ କୃତ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ଉପସ୍ଥିତ, ତାହାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦଣ୍ଡାତି ନ କଲେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ପଶୁ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେବେ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗାରେ ଯାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜଳ ନ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି କାହାକୁ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ସେ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପେଶାବ କିମ୍ବା ପାଖାନ୍ତି, ସେମାନେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ମୁକ୍ତି ନ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥୁ, ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷ, କାନ୍ଦ, କିମ୍ବା ମଳ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଥୁ ଫେଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ କୃତ ପାପ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ କୃତ ପାପ ଗଙ୍ଗାରେ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାରେ କୃତ ପାପ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାରେ କେବେ ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା, ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଭୂମି, ପାହାଡ଼, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ତଟ ଛାଡ଼ି କେବେ ଅନ୍ୟଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଶତ ଶତ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଭିକ୍ଷା ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍, ଏଉଁଠିରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଅନ୍ୟଠାରେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରହି ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଯଦିପି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ହରିଙ୍କ ଉପାସନା କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୁଣ୍ଡିଆ ମାନବମାନେ, ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ପୁନି ପୁନି କହୁଛି। ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପରମ ପଦ ମିଳେ; ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ‘ଗଙ୍ଗା, ଗଙ୍ଗା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଦେବଲୋକରେ ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବାସ କରନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ହରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗଙ୍ଗା ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଜନକୁ ଦେଖି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ମଶାନରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ଗଙ୍ଗା ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଯେଉଁ ଅସ୍ଥି, ଚାମ, କିମ୍ବା କେଶ ଗଙ୍ଗାରେ ବିଲିନ୍ ହୁଏ, ସେମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅସ୍ଥି ଯେଉଁଯେଉଁ ଦିନ ଗଙ୍ଗାରେ ରହେ, ସେ ଦିନ ମାନବ ଯେ କିଛି କରେ, ସେଥିର ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିନ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଏକ କମଳ ସୁଗନ୍ଧିତ ଯୁବତୀ ସହିତ ରଙ୍ଗଶାଳାକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ସେ ଯୁବତୀ ନିଜ ଯୌବନର ଉନ୍ମେଷରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରମ୍ୟ ଭୋଗ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶୟନପୀଠରେ, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରେମ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶକ୍ର ନିଜେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନା ପେଟି ତିଆରି କରି ସେଉଁଠି ଯୁବତୀକୁ ଦେଇଦେଲେ। ସେହି ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସବୁଠୁ ସୁନ୍ଦରୀ ପୌଳୋମୀ ଏହି ଘରକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତିନି ବିପୁଳ କ୍ରୋଧ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀ ଅଟୁଟ, ତଥାପି ଏକ ସେବିକାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାନ୍ ଦେଉଛ? ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁମର ପାଦେ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତି, ତଥାପି ତୁମେ କିପରି ଏହି ପଦ୍ମଗନ୍ଧା ନାମକ ସେବିକାର ପାଦ ଛୁଉଛ? ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ମଧୁ ଦିଆଯାଇଲେ ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଖ୍ୟାତି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ତୁମେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଭାର ମାଲିକ, ତଥାପି ଏପରି ଅପମାନଜନକ କାମ କିପରି କରିପାରିଲ? ଏହି ଗୁଣହୀନ ସେବିକା ପଦ୍ମଗନ୍ଧାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ମୁଁ ରାଣୀ ହେଉଛି ଏଠି, ଶକ୍ର ତୁମେ ମୋର ପାଦ ତଳେ ଅଛ।”—ଏପରି ଭାବରେ ପୌଳୋମୀ ଏହି ଯୁବତୀକୁ ଅନେକ ଭାବେ ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ। ତେବେ, ମହିଳା ପଦ୍ମଗନ୍ଧା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: “ମୋର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ କେବଳ ସ୍ୱାମୀ ଜାଣନ୍ତି। ତୁମେ କେଉଁ ଅଧିକାରରେ ମୋତେ ଅପମାନ କରୁଛ? ଅନ୍ୟେ, ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଦୁହିଁ ଦେଖନ୍ତି। ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିଲେ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ଲୋକଙ୍କର ଦୋଷ ସବୁଠି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ଗୁଣ କିନ୍ତୁ ନୁହେଁ।