ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାତ୍ମା ଋଷିଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ; ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ତାହାପରେ ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, “ଅତି ଉତ୍ତମ! ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ମନ ପବିତ୍ର, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍। ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା ମହିମାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅଶକ୍ୟ, ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି—ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ। ଯେ କେହି ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ‘ଗଙ୍ଗା’ ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ମହାପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଟି ସ୍ଥାନରେ ସେ ଦୁର୍ଲଭ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ସମୁଦ୍ରସଙ୍ଗମ। ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମଧୁର ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା କୀଟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମନୋଭଦ୍ର। ସେ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାନୀ ଥିଲେ ହେମପ୍ରଭା, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ପତିବ୍ରତା, ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଏବଂ ଭାଗ୍ୟଶାଳି। ସେ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନୋ କୁ ସଂହାର କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋ କୁ ଡାକି ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସଭାମଧ୍ୟରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି; ଶତ୍ରୁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୋ ବଂଶକୁ ସଂରକ୍ଷା କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ସମ୍ମାନିତ। ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ୟଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ନେଇଯାଇଛି। ଏବେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛି, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରୁନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗ୍ୟତା ନାହିଁ, ରାଜସ୍ରୀ ଚମକେ ନାହିଁ। ଏକ ନାରୀ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଏପରି ହୁଏ; ଯେଉଁଯାଏଁ ଏହା ଥାଏ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଭୟଭୀତ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେବେ ଶକ୍ତି ଶେଷ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଆଗରୁ ସମସ୍ତ ଚାହା ହଟିଯାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଗୁଣମୟ। ପୃଥିବୀ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ଵାଧୀନ ନାରୀ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ମହାନ୍ କୀର୍ତ୍ତି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲାଭ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ। ଏପରି ରାଜା ମୂର୍ଖଙ୍କ କଥା ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରିଦେବି। ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଏହା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସହମତ ହୁଅ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହି ରାଜଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଏହା ଆମ ମତ ମଧ୍ୟ; ଏହି ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଦୁଇ ପୁଅ, ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଯଶୋଭଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ସଦା ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ବଳୀୟାନ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସଭାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଗୃଧ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ଆସି ବସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ, “କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆସିଛ?” ଗୃଧ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଗୃଧ୍ର, ଏହି ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ; ଆମେ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛୁ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତି ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଏଯାନ୍ତ ଜନ୍ମରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦେଖିବାକୁ ଆମେ ଆସିଛୁ।” ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ଗୃଧ୍ର, କିପରି ତୁମେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ପୂର୍ବ କଥା ଜାଣିଲ? ଯଦି ତୁମେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କଥା ଜାଣ, ତେବେ ସବୁ ଖୋଲାସା କର।” ଗୃଧ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଚଣ୍ଡାଳ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଗରସଙ୍ଗର, ସତ୍ୟଘୋଷଙ୍କ ପୁଅ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଘରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଯମର ଦୂତମାନେ ଅନେକ ହଜାର ଜଣ ଦୂତ ଦୌର୍ଯ୍ୟୋଗ୍ୟ ପଥରେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଧର୍ମରାଜା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ କର୍ମ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଯାଞ୍ଚ କର।’ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଯାଞ୍ଚ କରି ଅନ୍ତକକୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉଦ୍ୟମୀ ଥିଲେ। ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ଯାଞ୍ଚ ହୋଇଛି। ସେମାନେ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଇନଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ନରକର ଯୋଗ୍ୟ।’ ଯେ କେହି ଦାନ କରି ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ଏପରି ଫଳ ପାଏ।