ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ଉତ୍କଳ ପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର 'କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଥା' ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ମହାପୁରାଣର ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡରେ ଏକ ନୂତନ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଜୟମିନି ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି— “ହେ ବ୍ୟାସ ମୁନି, ଆପଣ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାକରି କ୍ରିୟାୟୋଗର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତରେ ମାନବ ଶରୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଶରୀର ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରିୟାୟୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗ— ଦୁଇଟି ଯୋଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାୟୋଗ ପ୍ରଥମ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। “ହେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା, ଦାନ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ— ଏସବୁ କ୍ରିୟାୟୋଗର ଅଙ୍ଗ। ଆମଳକି ଓ ତୁଳସୀପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ— ଏହିଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କ୍ରିୟାୟୋଗର ଅଂଶ। “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ରିୟାୟୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଛଡ଼ା ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲଭ୍ୟ; କ୍ରିୟାୟୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଜୟମିନି ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କ୍ରିୟାୟୋଗର ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ କହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ କରନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗାର ଗୁଣ କଣ? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ କଣ? କେଉଁ ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଦ୍ୱିଜମାନେ କେମିତି ଭକ୍ତି କରନ୍ତି? “ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ କଣ? ଧାତ୍ରି ଗଛ ପ୍ରତି କେମିତି ଭକ୍ତି? ତୁଳସୀ ପ୍ରତି କେମିତି ଭକ୍ତି? ଅତିଥି ପୂଜା କେମିତି? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୋର ଶୁଣିବାକୁ ଅନେକ ଆଗ୍ରହ। ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ବିନା କେହି ଏହି କଥା ଖୋଲିପାରିବେ ନାହିଁ।” ବ୍ୟାସ ହସି କହିଲେ— “ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର, ଯେହেতୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ଅଛି। “ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାର ଗୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବି ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି— ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯିଏ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ‘ଗଙ୍ଗା’ ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପଞ୍ଚଭୂତର ମହାଅମୃତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। “ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ତିନିଟି ସ୍ଥାନରେ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ— ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ, ଓ ଗଙ୍ଗା ଓ ସାଗର ମିଶିବା ସ୍ଥାନ। ଏହି ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି ବିହାର କରନ୍ତି, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। “ଦେବତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏଠି ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି—ମାନବ, ପଶୁ, କିମ୍ବା କୀଟ—ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପାଇଁ। ଏବେ ମୁଁ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବେ। “ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା ମନୋଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ। ତାଙ୍କର ରାଣୀ ହେମପ୍ରଭା, ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ପତିପ୍ରତିବୃତ୍ତା, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ। “ସେ ରାଜା ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ସହିତ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ସଭାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭରା କଥା କହିଲେ। “ମନୋଭଦ୍ର କହିଲେ— ‘ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଓ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ସେନା, ଓ ଯାନ ଦଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛି। ମୋର ନିଜ ଦଳ ସୁରକ୍ଷିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମାନିତ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ମୋର ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, କିନ୍ତୁ ବୟସ୍କ ହେବାରୁ ଶକ୍ତି ହରାଇଛି। ‘ଏବେ ମୁଁ ଦୂର୍ବଳ, କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ; ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ରାଜସ୍ୱ ରୂପ ମନେ ଦେଖାଏ ନାହିଁ। ଏକା ମହିଳା ଯଦି ଦେହ ମେଳା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ ଅସାର; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ରହିଲେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ରହନ୍ତି। ‘ଶକ୍ତି ନଥିଲେ, ଏକା ଚମତ୍କାର ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚାହିବେ ନାହିଁ; ଦୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଁ। ପୃଥିବୀ ବୟସ୍କ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଏକା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମହିଳା ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଲଭ୍ୟ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା। ‘ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଭ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲଭ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶତ୍ରୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ରାଜା ମୂର୍ଖଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ରାଜ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ‘ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ; ଯଦି ଆପଣମାନେ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି।’ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ— ‘ହେ ରାଜା, ଆପଣ ରାଜନୀତିରେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଆମର ମତ ମଧ୍ୟ; ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ସଭାକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ— ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଯଶୋଭଦ୍ର— ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃଦୁଭାଷିଣ, ସଦା ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ। ତାପରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭଜନ କରି, ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସହ ସଭାରେ ଆସି ବସିଗଲେ; ଦୁଇ ଚିଡ଼ିଆ ଆସିବାରେ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ କେଉଁ ଶୁଭ କାରଣରେ ଆସିଛ?’ ଗୃଧ୍ର କହିଲେ— ‘ମୁଁ ଗୃଧ୍ର, ଏହି ମୋ ସ୍ୱାମୀ। ମୁଁ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କର ଶ୍ରୀ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏକ ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଖିଥିଲୁ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି।’ ଗୃଧ୍ରଙ୍କର ଏହି ଚମତ୍କାର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ତଳି, ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।