ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଏହିପରି ଏକ ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଯିଏ ଶୁଭ ଗୋକୁଳରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁଠି ମହାବିପଦ ବା ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ସନାତନ ଓ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା, କାଶୀରେ ବିରାଜିତ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହା ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ—ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁ ସମୟରେ, ଯେଉଁ ପାଣିରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—"କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।" "ବସୁଦେବପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ହରି ଚିରସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଶରଣାଗତ ହୁଏ, ଯିଏ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି।" ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଜନାର୍ଦନ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୁଁ ତ୍ରିପୁରା ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, ତେଣୁ ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପେ ପୂଜା କରିଥିଲି, ଯିଏ ଶତୃମାନେ ମୂଢ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଧର୍ମହୀନ ଏହି ଦେବଦ୍ରୋହୀମାନେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ରରେ ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ। ଏଇ କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ, ଜନାର୍ଦନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ ଓ ଭୟଙ୍କର ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ନାଶ କରିବେ। ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କ ସମସ୍ତ ରୂପ ମୁଁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ଓ ଶୁଭେ, ଆଉ କ'ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୋତେ କୁହ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଏହା ହେଉଛି 'କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଜ ଧାମକୁ ଗମନ' ଉପାଖ୍ୟାନ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ଦ୍ୱିଶତ ପଞ୍ଚାଶଦ୍ୱୟତିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ଏଉଁ ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୈମିନି ବିଚାର କଲେ: "ହେ ବ୍ୟାସଦେବ, ମହାମନା, ମୋତେ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସ୍ୱରୂପ କହ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏହି କ୍ରିୟାଯୋଗ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ତେଣୁ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସଂସାରରେ ମାନବ ଦେହ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଦେହ ଲଭିଲେ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ରିୟାଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନଯୋଗ—ଏହି ଦୁଇଁଟିକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ; ଏହାରେ କ୍ରିୟାଯୋଗ ପ୍ରଥମ, ଯାହା ପ୍ରୟାସୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। "ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତି, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ—ଏଗୁଡିକି କ୍ରିୟାଯୋଗର ଅଙ୍ଗ। ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ଭକ୍ତି, ଅତିଥି ସେବା—ଏହାମାନେ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଙ୍ଗ। କ୍ରିୟାଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ଧ୍ୟାନଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲଭାଯାଏ; କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଉଁପରି ଜୈମିନି କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ କ୍ରିୟାଯୋଗର ଅଙ୍ଗ କହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ମୋତେ କୃପା କରି କହନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗାର ମହିମା କ'ଣ? ବିଷ୍ଣୁପୂଜାର ଫଳ କ'ଣ? କେଉଁ ଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ? ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଭକ୍ତି କ'ଣ? ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଫଳ କ'ଣ? ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ଭକ୍ତି କ'ଣ? ଅତିଥି ସେବା କ'ଣ? ଏହି ସବୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେହି ଏହି ଗୁପ୍ତତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: "ଅତି ଉତ୍ତମ! ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ମନ ପବିତ୍ର, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ। ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗାର ମହିମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କହିବି—ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। "ଯିଏ ମୃଦୁ ଭାବେ 'ଗଙ୍ଗା' ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୁଁ ଭାବେ ଭାବି, ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ପଞ୍ଚଭୂତ ଅମୃତକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତଠାରେ ସୁଲଭ, କିନ୍ତୁ ତିନିଠି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ, ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାମୁଦ୍ରିକ ସଙ୍ଗମ। ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଆସି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଦେବ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, କିମ୍ବା କୀଟ ତାହାଁଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେମାନେ ପରମ ପଦ ଲଭନ୍ତି। "ଏବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହିବି—ସେହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମନୋଭଦ୍ର; ସେ ଏହି ଭୂମିରେ ପୂର୍ବେ ବସୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଥିଲେ ହେମପ୍ରଭା—ମୃଦୁଭାଷିଣୀ, ପତିନିଷ୍ଠା, ଶୁଭଲକ୍ଷଣା, ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳି। "ସେ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଶତୃଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ସମେତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏକଦା ସେ ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋ ସମ୍ମିଳନ କରି, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: "ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ସମସ୍ତ ଶତୃ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ସେନା, ଓ ରଥ ମାନେ ମୁଁ ବିନାଶ କରିଛି। ମୋର ବଂଶକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ସମ୍ମାନିତ। ଏବେ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମୋ ଶକ୍ତି କୁ ନେଇଯାଇଛି। "ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର କ୍ଷମତା ନାହିଁ, ସେଠି ରାଜସି ତେଜ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ ଲାଗେ, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶତୃମାନେ ଭୟଭୀତ ରହନ୍ତି। କ୍ଷମତା ହରାଇଯିବା ପରେ, ଯେଉଁ ପୂର୍ବେ ଚିତ୍ତ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱାଧୀନା ନାରୀ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଲଭାଯାଏ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ବିଖ୍ୟାତି। ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଲଭାଯାଏ; ଯେଉଁଠି କ୍ଷମତା ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତୃମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି।