ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଦେବୀ, ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ରତର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଦୀପ ବ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତର ଶେଷ ଦିନ, ଉପାସକ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଦୀପକୁ ଏକ ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଘୃତପାତ୍ର ସହିତ ରଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଦାନକୁ ଦେବା ସମୟରେ, ଉପାସକ ଶ୍ରୀହରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବେ— "ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ସଂସାରରେ, ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ, ଜ୍ଞାନ ଦାତା ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଦୀପ ଦାନ କରୁଛି।" ଏହିପରି ଦୀପ ମନ୍ତ୍ର ପଢି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପାସକ ତାଙ୍କର ସମ୍ଭବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବେ। ଏହା ପରେ, ଘୃତ, କ୍ଷୀରପାୟସ ଓ ପାନୀୟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବେ। ଏହା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ଜନୀକୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଆବୃତ କରିବେ, ଶୟନପାତ୍ର ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା, ଏବଂ ଗାଈ ଓ ତାହାର ବଛା ଦେବେ। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ସମ୍ଭବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ ଦେଇ, ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମୀୟ, ଓ ପରିଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇ ମାନ୍ୟ କରିବେ। ଦୀପ ବ୍ରତର ଶେଷରେ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ କରାଯିବ; ତାପରେ, ନମ୍ରତା ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରି, ଅପରାଧ ଖ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ। ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଯେତେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ତଥା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପବାସର ଫଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବର୍ଷ-ଦୀପ ବ୍ରତରେ ଉପାସକ ଲାଭ କରନ୍ତି। ମାସିକ ବ୍ରତର ଫଳ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାନ ବ୍ରତ ଓ ଯୋଗ ବ୍ରତର ଫଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷ-ଦୀପ ବ୍ରତରେ ମିଳେ। ଗଂ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଦାନର ଫଳ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ତାହା ଏହି ଦୀପ ଦାନରେ ମିଳିଯାଏ। ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକ ତେଜସ୍ୱୀ, ଅକ୍ଷୟ ଧନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ ଶୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ପରମ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଦୀପ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଉପାସକ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ, ନାତି, ପ୍ରପୌତ୍ର ଓ ଅଖଣ୍ଡ ବଂଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ, ବୈଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧନ ଓ ପଶୁ, ଶୂଦ୍ର ଶୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଅବିବାହିତ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ ବର, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପୁଅ-ନାତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯୁବତୀ ଦୀପ ଦାନ କରିଲେ କଦାଚିତ ବିଧବା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ବିୟୋଗ ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ। ଦୀପ ଦାନ କରିଲେ ରୋଗ ବା କ୍ଷତି ଆସେ ନାହିଁ, ଭୟଭୀତ ମୁକ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅବିଚଳ ଉପଦେଶ। ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ହରିଙ୍କୁ ଦୀପ ଦାନ କରିଲେ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ କ୍ରିଚ୍ଛ୍ର ତପସାଦିର ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ଦୀପ ଜଳାଇ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଦୀପର ବତି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ଭବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦୀପରେ ତେଲ ବତି ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦୀପ ଝାଡ଼ିଯିବାବେଳେ କେହି ତାକୁ ପୁଣି ଜାଗ୍ରୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ତାହାର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ନିମ୍ନତମ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା କରି କିଛି ତେଲ ଆଣି ଦୀପ ଦାନ କରି, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀପ ଜଳାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ନିମ୍ନତମ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ କିମ୍ବା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀପ ଜଳାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ ଉପାଖ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଶୋଭାମୟ ତଟରେ ଏକ ମହାତ୍ମାଶ୍ରମ ଥିଲା—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ। ସେଠାରେ କପିଳ ନାମକ ଏକ ବେଦବିଦ୍ୟା ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ। ସେ ନିୟମ ଓ ଉପବାସରେ ଲିପ୍ତ, ଦରିଦ୍ର ଓ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପରିବାର ଚଳାଉଥିଲେ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ କରି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ନିୟମିତ ଭାବେ ଶ୍ରୀକେଶବଙ୍କୁ ଘୃତ ଆଣି ଦୀପ ଜଳାଇ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ମହାତ୍ମା କପିଳ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଘରେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ବିଲେଇ ନିତ୍ୟ ମୂଷା ଖାଇଥିଲା। ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ଦିନ ରାତି ତାହା ନାରାୟଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସି ରହିଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ବା ବତି ଚୋରି କରିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ, ସେମାନେ ବିଲେଇ ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ି ଖାଇଯାଉଥିଲେ। କପିଳ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ବିଲେଇ ମୂଷା ଖାଇ ଚାଲିଥିଲା। ଏପରି ଦିନ ଚାଲିଗଲା। ଏକ ଦିନ ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ଜନୀ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଉପବାସ ରଖି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କଲେ, ଭଜନ-ନୃତ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରାତ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ଘୁମ ଓ ମୋହ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ସେହି ସମୟରେ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ ବିଲେଇ ଦୃତପଦେ ଘରକୁ ଆସିଲା, ଘରର କୋଣେ ଦାଁଡ଼ି ଦୀପ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଛୋଟ ମୂଷା ତେଲ ପିବିବାକୁ ଆସିଥିଲା, ସେ ଧୀରେ ଜଳୁଥିବା ଦୀପରୁ ବତି ଚୋରି କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା। ବିଲେଇ ଲାଫ ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ମୂଷା ତାହାର ଗୁହାକୁ ପଳାଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ତାହାର ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ବତି ଚୁଆଯିବାରୁ ଦୀପଟି ବହୁତ ଭଳି ଜଳୁଥିଲା। ଏହିପରି ଦୀପ ଦାନର ମହିମା ଅପାର, ଏହା ଉପାସନା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାୟ।