ଅର୍ଜୁନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହାଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରୀବାସୁଦେବ, ଉଗ୍ରସେନ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ରାନୀମାନଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ । ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି ଦ୍ୱାରକାପୁରୀର ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ମହିଳାମାନେ ଗୃହାନ୍ତର ଛାଡ଼ି, ବାସୁଦେବ, ଉଗ୍ରସେନ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟାଙ୍ଗନାମାନେ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ହରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନେ—ବାସୁଦେବ, ଉଗ୍ରସେନ, ଅକୃର ଓ ଯଦୁବଂଶର ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧମାନେ—ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାଶ୍ୱତ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ । ରେବତୀ, ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ତାହା ପରେ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସ୍ୱାମୀ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ । ଏହିପରି, ରୁକ୍ମପୁତ୍ରୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସହିତ, ଉଷା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ସହିତ ଓ ସମସ୍ତ ଯଦୁବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ ନିଜ ନିଜ ପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦାରୁକ ନାମକ ଦୈବ ରଥ ‘ସୁଗ୍ରୀବ’ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଆସିଲେ । ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ, ସୁଧର୍ମା ସଭା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଦେବଲୋକକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ୱାରକାପୁରୀ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହେଇଗଲା । ତା’ପରେ, ଷୋଳ ହଜାର ରାନୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ଚୋରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିନେଲେ । ପୂର୍ବରୁ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଦେବୀ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବୀ ଥିଲେ, ତେବେ ମହାମୁନି ଅଷ୍ଟାବକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଥିଲେ, ଯାହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ବେଶ୍ୟା ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ପରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୂଜିତ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶାପର ଫଳରେ ଚୋରମାନଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଚୋରମାନଙ୍କ ଠାରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୋର ବାହୁବଳ, ପରାକ୍ରମ ଓ ଶ୍ରୀମତ୍ତା ସବୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲା; ଆଜି ମୋର ସମ୍ପଦ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।” ଏଭଳି ଭାବି, ସଞ୍ଜ୍ୟାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ନିଜ ତେଜ ହରାଇ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ । ଏପରି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପୃଥିବୀର ଭାର ନାଶ ପାଇଁ, ବାସୁଦେବ ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତାର ନେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନେ ନାଶ କରି, ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇଦେଲେ । ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜ, ଦ୍ୱାରକା ଓ ମଥୁରାର ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବମାନେ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ମଳ, ନିତ୍ୟ ଓ ଯୋଗିକ ସ୍ଥାନରେ ବିରାଜିତ କଲେ; ଏଠିରେ ଦିବ୍ୟ ରାନୀମାନଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ବାସୁଦେବ ଅବସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି । ଏଠି କହାଯାଏ—ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବତାର ତାଙ୍କର; ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀର ଭାର ନାଶ ପାଇଁ; ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଏହି କାରଣରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି କୃଷ୍ଣ କଥା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାଶ ପାଇଁ; ଦୟାର ସାଗର କୃଷ୍ଣ ସଦା ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବିହାର କରନ୍ତି । ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶୁଭ କୃଷ୍ଣ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଲି, ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି । ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ମହାପାପ କିମ୍ବା ଲଘୁପାପ କରିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ, ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଯିଏ ଦ୍ୱାରକାରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ସହିତ ବିରାଜିତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମହତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯୁଦ୍ଧ, ବିପଦ, ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୟୀ ହୁଏ । ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଗୋବ୍ରଜରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖେଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ ହୁଏ । ଯିଏ ମହାବିପଦ କିମ୍ବା ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ନିତ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ଓ କାଶୀବାସୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଏହା ଅଧିକ କହିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ—‘କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର’ । ‘ବାସୁଦେବପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ହରି, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶରଣଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶ କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର’ । ଯିଏ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦିନେ ଦିନେ ଭକ୍ତି ସହ ପଢ଼ିବେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ । ଜନାର୍ଦନ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ; ଜଗତର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବତାର ନେନ୍ତି । ମୁଁ ତ୍ରିପୁର ନାଶ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲି; ସେ ବୁଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶତ୍ରୁମାନେ ଭ୍ରମିତ କଲେ । ସେଇ ଭ୍ରମଣରେ ଧର୍ମହୀନ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୁଁ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କରିଥିଲି । ଯୁଗାନ୍ତରେ ଜନାର୍ଦନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହେ ଅବତାର ନେଇ, ଭୟଙ୍କର ମ୍ଲେଛମାନେ ନାଶ କରିବେ । ଏହିପରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ରୂପ ତାଙ୍କ ଗୁଣଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହଁ, ହେ ଶୁଭେ ? ମୋତେ କୁହ । ଏହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ‘ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱଧାମ ଗମନ’ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି । ଏହିପରେ, ଜୈମିନି ମୁନି ବିଚାର କରି ବିଆସଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ବିଆସ, କ୍ରିୟାଯୋଗର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ।” ବିଆସଦେବ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତରେ ମାନବ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହି ଦେହ ଲାଭ କରି, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ । କ୍ରିୟାଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନଯୋଗ—ଏହି ଦୁଇଟି ଯୋଗ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହାରେ କ୍ରିୟାଯୋଗ ପ୍ରଥମ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ । ମହାମୁନି, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣସେବା, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ, ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି, ଅତିଥିସେବା—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି କ୍ରିୟାଯୋଗର ଅଙ୍ଗ । କ୍ରିୟାଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ବିନା, ଧ୍ୟାନଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; କ୍ରିୟାଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ।