ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ମହାନ ବଂଶକୁ ଆପଣ, ହେ ପରମ ପୁରୁଷ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କର କୀର୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟାପି ଯାଇଛି। ସଗର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ। ଆପଣ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ରହିବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ବା କାମାଦି ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜ୍ଵଳମାନ ଅଟେ, ଯେପରି ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ଅବିରତ ବହେ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର କୀର୍ତି ସମଗ୍ର ଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି। ଆପଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜିତ; ଆପଣଙ୍କର ଏହି କୀର୍ତ୍ତି ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି। ହେ ରାଜା, ଆମେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଚର୍ମ ମୁହଁ ଦେଖୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଚର ମଧ୍ୟ ଏହି ଧନ୍ୟତା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ପଞ୍ଚ ଚରଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାଘବ ଏବେ ଷଷ୍ଠ ଚରଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଚିହ୍ନିତ ହେଉଥିଲା। ତେଣୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଶୁଣିଛ, ସେଠିକି ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ; ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତନ କର, ନହେଲେ ପାପ ହେବ।" ରାମ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଚର ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରାମ ଏହି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ମୁଖର ଚରଙ୍କୁ ମଧୁର ଶପଥ ଦେଇ କହିଲେ, "ସତ୍ୟ କହ, ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି କହ।" ତାପରେ ଚର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଲୋକମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ। ଆପଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ସବୁଠାରେ, ବିଶେଷକରି ଦଶମୁଖୀଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ, ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସାଧୀନ ନାରୀଙ୍କ ଘରେ ଏହି କଥା ଅନ୍ୟରୂପ।" "ଏଠି ଏକ ଧୋବି କରୁରା ନାମକ ଥିଲେ, ଯିଏ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ—ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଘରେ ରହିଥିଲେ—ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିନ୍ଦା କରି ମାଡ଼ିଦେଲେ। ତାଙ୍କ ସାଶୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷାକୁ କାହିଁକି ମାଡ଼ୁଛ? ତୁମେ ତୁମ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ କଥା ଶୁଣ।'" "ତେବେ ଧୋବି କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ, ଯିଏ ରାକ୍ଷସ ଘରେ ଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଯାହା କରନ୍ତି, ତାହା ସଦା ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ସେହି କଥା କଲେ ଅଧର୍ମ ହୁଏ।'" "ସେ ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ। ସମୟରେ ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲି, ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୋ ମନରେ ଆସିଲା। ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ମୋ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ପୃଥିବୀରେ ପକାଇଦେବି। ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲି, କେଉଁଠି ରାମ ଓ କେଉଁଠି ଧୋବି?'" "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମିଥ୍ୟା କହିଛି; ଯଦି ଆଜ୍ଞା ଦେବେ, ରାମ, ମୁଁ ତାକୁ ମାରିଦେବି। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଯାହା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେମାନେ କୁହିଦେଲି। ଏଠାରେ ରାଜା ଏହି ବିଷୟର ନ୍ୟାୟ କରନ୍ତୁ।" ଏପରି ଗର୍ଜନା ସମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରକ୍ଷକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ବାସନା ଦେଇ ପଂଖା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ରାମ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।" ଦୁଃଖିତ ରକ୍ଷକମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ରାମଙ୍କ ଦେଶାନୁସାରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ରାମଙ୍କ ନିଜ ଘରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଏକାକି ବସିଥିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭରତ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ଭାଇ, ଦୟାର ନିଧି, ଶ୍ରୀରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ମଣିମୟ ଅଳଙ୍କୃତ ଗୃହକୁ ନେଲେ। ଭରତ ଏଠିକୁ ଯାଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ମନରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ—"ରାମ କ୍ରୋଧିତ କି, କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଛି?" ଏପରି ଭାବି, ସେ ଦୁଃଖ ଭାସ୍କର ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ସାଧାରଣତଃ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଥିବା ଆପଣଙ୍କ ମୁହଁ ଏବେ ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି।" "ଏହି ଦୁଃଖର ସତ୍ୟ କାରଣ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ; ମୁଁ କ'ଣ କରିପାରିବି? ଦୟାକରି ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ମହାରାଜ; ଦୁଃଖର ପାତ୍ର କାହିଁକି ହେବେ?" ଭାଇଙ୍କ ଏହି ଭାବୁକ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ଭାଇ, ମୋ ଆତ୍ମାର କଥା ଏବଂ ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ଶୁଣ। ଆଜି ଏହାକୁ ଦୂର କର, ଚତୁର, କାଲି ସକାଳେ।" "ବିବସ୍ବତଙ୍କ ବଂଶରେ କେବେ ରାଜା ଅପମାନିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି। ଯେମାନେ ମାନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ସେମାନେ ବାସ୍ତବରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କୀର୍ତ୍ତି ହରାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁସମ।" "ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ କୀର୍ତ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିନ୍ଦାର ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଦଶିତ, ସେମାନେ ନଶ୍ୱର।" "ଆଜି ମୋର କୀର୍ତ୍ତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ କିଛିଦିନ ପୂର୍ବରୁ ତାହା ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲା। ଏବେ ଧୋବି କିଏ କହିଛି, ତାହା ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ।" "ଆଜି ଏହି ସହରରେ ଧୋବି ସୀତା ବିଷୟରେ କଥା କହିଛି; ତେଣୁ, ଭାଇ, କହ—ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କ'ଣ କରିବି?" "ମୁଁ ଆଜି ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି, କିମ୍ବା ଏହି ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ଦୁହିଁ ବିଷୟରେ କ'ଣ କରିବି? ମୋତେ ସତ୍ୟ କୁହ।" ଏପରି କହି, ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା, କମ୍ପିତ ଦେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଭାଇଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଧୀରେ ଧୀରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ।