ଏକ ସୁନ୍ଦର ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଗ୍ରାମର ଘର ଘରେ ଲୋକେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କଥା କହୁଥିଲେ । କିଏ ଏହି ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଅପାର ସାଗରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପାର ଉପରେ ବ୍ରିଜ୍ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ମୂକ୍ୟ ବାନରମାନେ ସହ ଲଙ୍କା ଜିତି, ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି ଏକ ରାତିରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲେ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ମହାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା । ଏହି ମଧୁର ଓ ମେଳୋଧ୍ୱନି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଏକ ପତି ହସି କହିଲେ, "ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଏହି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ—ଦଶମୁଖୀକୁ ବଧ କରିବା ଓ ସାଗରକୁ ବଶ କରିବା—ସେ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ କରିଥିଲେ ।" ଏହି ମହାପୁରୁଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ । ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ମହାପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି । କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ରାମକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ଖେଳ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ମଣିଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଆମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖୁଛୁ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଅସୁବିଧା ପାନ୍ତି; ଆମେ ପୁଣ୍ୟବାନ । ଏହିପରି କଥା ଏକ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଶୁଣୁଥିଲେ: "ଯିଏ ରାମଙ୍କ ଗଥା ଶୁଣିଥାଏ, ତାହା କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ..." ଅନ୍ୟ ଗୁପ୍ତଚର ଏକ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯାଇ, ହରିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ; ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ରାମଭଦ୍ରଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିଲେ । ଏଉଁଠି ଏକ ଜଣେ ଜନାନୀ ତାଙ୍କ ପତି ସହ ଚୋପଟ ଖେଳୁଥିଲେ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚୂଡ଼ି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା । ସେ ମଜା କରି କହିଲେ, "ମୁଁ ସବୁ ଜିତି ନେଇଛି, ପ୍ରିୟ; ଏବେ ତୁମେ କଣ କରିବେ, ଓ ଗର୍ବିତ?" ଦେଖିବାକୁ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ । ପତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହଁ, ଓ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଜିତିଛ; କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବି, କେଉଁଠି ମୁଁ କଦାଚିତ୍ ହାରି ନାହିଁ ।" ସେ କହିଲେ, "ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହାରାଇବି, ରାମଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରି, ଯେପରି ଦେବମାନେ ପୁରାତନ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି, ଦିତିପୁତ୍ରମାନେକୁ ତୁରନ୍ତ ଜିତିଥିଲେ ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ଚୋପଟ ମାନି ଦେଖିବାକୁ ବଦଳାଇଲେ, ଏବଂ ଜିତିଗଲେ । ତାପରେ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, "ମୋ ଶବ୍ଦ ଏବେ ସତ୍ୟ ହେଲା, ଓ ନବଯୁବତୀ, ତୁମେ ହାରିଗଲ; ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ କେବେ ଭୟ କରେନାହିଁ ।" ଏପରି ଦୁଇଜଣେ ଏକାଉଁଠି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହୁଥିଲେ; ଗୁପ୍ତଚର ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏଭଳି, ପାଞ୍ଚ ଗୁପ୍ତଚର ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣି, ଏକାଉଁଠି ଆନନ୍ଦରେ ଘରକୁ ଗଲେ । ଏକ ଷଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତଚର ଏକ ଧୋବିଘର ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଧୋବି, ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ଜନାନୀଙ୍କୁ ପାଦେ ମାରି, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ । "ମୋ ଘରକୁ ଚାଲିଯାଅ, ଯେଉଁଠି ଦିନ କାଟିଥିଲ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ, ମୋ ଶବ୍ଦ ଅମାନ୍ୟ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟା ।" ତାଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ, "ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ନିର୍ମଳ ପ୍ରେମିକାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।" କିନ୍ତୁ ଧୋବି ରୋଷରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ରହିଥିବା ପ୍ରେମିକାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।" ଏହି ରାଜା ଯାହା କରନ୍ତି, ତାହା ସବୁ ଧର୍ମମୟ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ରହିଥିବା ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବିନାହିଁ । ପୁନଃପୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ଯିଏ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗୁପ୍ତଚର ରୋଷରେ ତଳଉଠାଇଲେ, ଧୋବିକୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରିଲେ: "ମୋ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମଣିଷ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।" ଏହି ଜାଣି, ଗୁପ୍ତଚର ତାଙ୍କ ରୋଷକୁ ଦମନ କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ । ଏଉଁଠି ଏକାଉଁଠି ଯୋଗ ହୋଇ, ଲୋକେ କହିଲେ: "ରାମଙ୍କ ଗଥା, ଯାହା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କଥା ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଘରକୁ ଫେରି ସୋଇଗଲେ; ପ୍ରଭାତେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ । ପ୍ରଭାତେ, ଶେଷ ନାମକ ନାଗ କହିଲେ: ରାମ ନିଜ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସୁନା ଦାନ କରି, ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ସଭାକୁ ଗଲେ । ସମସ୍ତ ଜନ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରାଜଛତା ଧରିଥିଲେ; ଏବେ ବରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚାମର ଧରିଥିଲେ । ସଭାରେ ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସୁମନ୍ତ୍ର ଆଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନ୍ୟାୟ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅବସରରେ, ଛଅ ଗୁପ୍ତଚର ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷାଧାରଣ କରି, ସଭାରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଆସିଲେ । ରାଜା ଗୁପ୍ତଚରମାନେ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଦେଖି, ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସଭାର ଏକ ଗୁପ୍ତ କକ୍ଷରେ ଗଲେ । ସେଉଁଠି, ସୁମତି ନାମକ ରାଜା ଗୁପ୍ତଚରମାନେକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୋ ବିଷୟରେ, ମୋ ପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ, ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଷୟରେ ଲୋକ କଣ କହୁଛନ୍ତି? ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଲୋକ କିପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି?" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ବଜ୍ରମେଘ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି; ଘର ଘରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି ।