ରଣଭୂମିରେ ରାମଙ୍କର ଦାସ ହନୁମାନଙ୍କୁ ରାମାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାଜା ତୁରନ୍ତ ବାନ୍ଧି ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ହନୁମାନ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ମହାଭୂମିରେଶ୍ୱର? ମୋ ମାଷ୍ଟରଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଯାଇଛି, ସାଧାରଣ ଉପାୟରେ ମୁଁ ବାନ୍ଧି ରହିପାରିବି ନାହିଁ।” ହନୁମାନ ଆଉ କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ସହରକୁ ନେଇ ଯାଅ; ମୋ ମାଷ୍ଟର, କରୁଣାର ସାଗର, ଆସି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।” ସମୀରଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ବାନ୍ଧିଯାଇଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍କଳ ରାଗରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ଆଗକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଭରିତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ପୁଷ୍କଳ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ହଜାର ବାଣ ଦେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ହତ କଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ବାଣ ମୁଖ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା। ସୁରଥ ଓ ପୁଷ୍କଳ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ—ସ୍ଥିର ଓ ଚଳ—ବାଣରେ ଭରିଗଲା। ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହ ଦେଖି ଦିବ୍ୟ ସୈନ୍ୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ; ମାନବମାନେ ତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ। ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତିଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ମହାମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିବା ଯୁଦ୍ଧ ରୋମାଞ୍ଚକର ହେଉଥିଲା। ଏବେ, ରାଗରେ ରାଜା ନାରାଚ ବାଣ ନେଲେ; କିନ୍ତୁ ଭୂତିଶାଳୀ ଭାରତ ଓ ବତ୍ସଦନ୍ତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ସେ ବାଣ କଟିଗଲା। ଏହି ବାଣ କଟିଗଲାପରେ, ରାଜା ଆଉ ଏକ ବାଣ ନେଲେ; ତାଙ୍କୁ କଟିବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଘାତ ଲାଗି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ପୁଷ୍କଳ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନାୟକ, ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ—ଏହା ଦେଖିବା ଅତି ଚମତ୍କାର ଘଟଣା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି ପୁଷ୍କଳ ଏଭଳି ଅଚେତନ ହେଲେ। ପୁଷ୍କଳ ଅଚେତନ ହେବାପରେ, ଶତୃଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ, ରାଗରେ ଚାରିଅଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସୁରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ରାଜା ସୁରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ; ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଛ। ପୁଷ୍କଳ ଓ ମୋ ସେନା ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନେ ମୁଖ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ତୁମେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଅଚେତନ କରିଛ। ଏବେ ଦୃଢ଼ ହୁଅ; ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ନାୟକମାନେ ହତ ହେବାପରେ, କେଉଁଠି ଯିବ, ଭୂମିରେଶ୍ୱର? ମୋ ବାଣ ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।” ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁରଥ ରାମଙ୍କର ଲୋଟସ ପାଦକୁ ମନରେ ଧରି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ନାୟକମାନେ, ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ହତ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁଖ୍ୟ ରଣଭୂମିରେ ହତ କରିବି। ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ସେ ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ନହେଲେ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମର ଜୀବନ ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ।” ଏପରି କହି ସୁରଥ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ହଜାର ହଜାର ବାଣ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବାଣର ଖାଚରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ବାଣମାଳାକୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଦେବତା ପରି ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଳି ଦେଉଥିବା ବାଣ ଦେଖି, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ ଯାହା ବାଣମାନେକୁ ଜଳାଇ ଦେଲା। ସୁରଥ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖି, ଭାରୁଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିବାରଣ କଲେ ଓ ଅନେକ ବାଣ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜ ଧନୁରେ ଯୋଗିନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱଦ୍ରୁତ ନିଦ୍ରା ଦେଇବା ଅସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ। ଏହି ମହା ଭ୍ରମ କରାଉଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖି, ସୁରଥ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ମୋତେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାୟା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଆସେନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ମହା ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ; ଏହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା କିଛି କଟାଯାଇ ରଣଭୂମିରେ ପଡିଗଲା। ଏହି ମହା ଭ୍ରମ କରାଉଥିବା ଅସ୍ତ୍ର ଅପରିଣାମ ହେଇଯିବା ଦେଖି, ରାଜା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏକ ବାଣ ଧନୁରେ ରଖିଲେ। ସେ ଧନୁରେ ଲବଣାସ୍ତ୍ର ରଖିଲେ—ଏହା ଦ୍ୱାରା ମହା ଦୈତ୍ୟ ଲବଣ ହତ ହୋଇଥିଲେ—ଏହା ଭୟଙ୍କର, ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହା ଦେଖି, ରାଜା କହିଲେ: “ଏହି ବାଣ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭେଦ କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରାମ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହାର ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏନାହିଁ।” ଏହିପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ଶତୃଘ୍ନ ତିବ୍ର ଗତିରେ ଏହି ବାଣ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଜ୍ୱାଳିତ। ଏହି ବାଣରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ରାଜା ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାରିଅଟରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ। ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅତିକ୍ରମ କରିବାପରେ, ତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କହିଲେ, “ମୋ ପାଖରେ ଏକ ଆଘାତ ସହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ—ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ?” ଏହିପରି ବଡ଼ ଆସନରେ କହି, ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ଏକ ବାଣ ରଖିଲେ, ଯାହା ଶରୀର ଆଗ୍ନି ପରି ଉଘାଡ଼ି ରହିଥିଲା, ସୁନା ମୁଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ବାଣ, ଶତୃଘ୍ନ ରାସ୍ତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଧନୁରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ମୁଣ୍ଡରେ କଟି ଦେଇ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ଏହି ବାଣରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ରାଜା ଚାରିଅଟରେ ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ; ତାପରେ ସେନା ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ଚାରିଦିଗରେ ଖଣ୍ଡିଯାଇ ଯାଇଲା। ସୁରଥ, ରାମଙ୍କର ଦାସ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଲାଗିଲେ; ଦଶ ନାୟକ ଦଶ ପୁଅ ସହିତ ଏଠା ଓ ସେଠା ଅଚେତନ ହେଇ ପଡିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ତାଙ୍କ ମାଷ୍ଟର ଅଚେତନ ହେଇପଡିଥିବା ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଆସ, ରାଜା! ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରି ଏବେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଯୁଦ୍ଧ ଦେଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ଏକ ମହା ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ି ଏହାର ଶାଖା ଦେଇ ରାଜାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଗରେ ତାଙ୍କ ଧନୁରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ରଖି ସୁରଥଙ୍କ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ, ଯିଏ ଅତି ଶୂର। ସୁଗ୍ରୀବ, ହଁସି, ସମସ୍ତ ବାଣ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସୁରଥଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଘାତ କଲେ।