ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଉପହାସ କରୁଥିବା, ଅବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟ ଆଖିରେ ମହାନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇନଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶେଷଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ପାଇଁ ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ତଥା ତାଙ୍କର ସେବକମାନେ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ପାଠ କରାଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱଟି ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଶତୃଘ୍ନ ଖୁସି ହେଲେ, ଶେଷଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ହନୁମାନ୍ ଅଶ୍ୱଟି ପାଖରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ମହାପୁଣ୍ୟ ଚରିତ୍ରକୁ ପାଠ କଲେ, ଯାହା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏହା ପରେ ସେ ଅଶୁଚି ଜନ୍ମ ଥିବା ଜନକୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ରାମଙ୍କ ସ୍ତୁତିର ପୁଣ୍ୟରେ ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଯାଅ, ତୁମ ଲୋକରେ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ବିହାର କର, ମୁକ୍ତି ପାଉ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତୃଘ୍ନ ସେଠାରେ ଥିଲେ, ସେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆକାଶ ରଥରେ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦେବତା କହିଲେ, “ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣି ମୁକ୍ତି ପାଇଲି, ଏବେ ମୁଁ ମୋ ଲୋକକୁ ଯାଉଛି, ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।” ଏହିପରି କହି ସେ ଦେବତା ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସି ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶତୃଘ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଅଶ୍ୱଟି, ଯାହା ବନ୍ଧନ ଓ ଦେହର ଜଡତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଚିଡ଼ିଆର ଝୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରିଲା। ଏଭଳି ଭାବରେ ସାତ ମାସ ଅଶ୍ୱଟି ଭାରତ ଭୂମିରେ ବିନା ଅବରୋଧରେ ଘୁରିବାରେ କଟିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୂରବୀରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଅଶ୍ୱଟି ହିମାଲୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଦେଶ ଦେଖିଲା, କିନ୍ତୁ କେହି ତାହାକୁ ଧରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ରାମସେନାର ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ ଓ କଳିଙ୍ଗର ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱଟି ରାଜା ସୁରଥଙ୍କ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସହର ଅଛି, ଯାହାର ନାମ କୁଣ୍ଡଳା, ଏହା ଅଦିତିଙ୍କ ଅଂଶ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଭୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ କମ୍ପନରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠାରେ କେହି ଧର୍ମର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେନାହାନ୍ତି; ସେଠାର ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ରଘୁନାଥଙ୍କ ନିର୍ମଳ ସେବକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଓ ତୁଳସୀର ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏଠି ରାଘବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଭ୍ର ମନବଳୀ ଦ୍ୱାରା ଦୈନିକ ପୂଜା ହୁଏ। ଏଠି ହରିଙ୍କ ବାଚି ନାମକ ସ୍ଥାନରେ କେହି ବିବାଦ କଥା କହନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ କେବଳ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ରହିଥାଏ, ଲୋକିକ ଫଳ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ଏଠି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାମାନେ ରାମଙ୍କୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ରାଜା ସୁରଥ ରହନ୍ତି—ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦରେ ଭରିଯାଇଥାଏ। ସୁରଥଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ ଏ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସାରିତ, ଯାହା ପାପକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ। ଏକ ଦିନ ରାଜାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଦେଖିଲେ। ତାହାର ଉପରେ ଲିପିତ ପତାକା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସେମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ଏହା ରାମଙ୍କ ମୁକ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜସଭାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅୟୋଧ୍ୟାଧୀଶ ରାଘବଙ୍କ ଏହି ଅଶ୍ୱଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଘୁରୁଛି।” “ଏହି ଅଶ୍ୱଟି ଏବେ ଆମ ନଗର ପାଖକୁ ଆସିଛି, ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଧରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୁରଥ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଶୂରବୀରମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଏହି ଅବସରରେ ରାମଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖିବାକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ମୁଁ ଏହି ଅଶ୍ୱଟିକୁ ମୋ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ ଧରିବି। ଯେତେବେଳେ ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଆସିବେ, ତେବେ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ଭକ୍ତ ସେବକର ଦୀର୍ଘଦିନର ଧ୍ୟାନ ଫଳବତୀ ହେବ।” ଏହିପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ସେବକମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ଏହି ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଧର, ଅଶ୍ୱଟି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ଲାଭ ହେବ—ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଦେଖିପାରିବି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁ ଜଣେ ରାମଙ୍କ କୃପା ପାଉଛନ୍ତି, ସେଠି ଜନ, ସ୍ନେହୀ, ସ୍ବଜନ, ପଶୁ ବା ଅଶ୍ୱ—ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫଳକ ଲଗାଇଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଧରି, ଅଶ୍ୱଶାଳାରେ ବନ୍ଧ।" ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଧରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଚିହ୍ନ ସହ ରାଜାଙ୍କୁ ନେଇଆସିଲେ। ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଦାନବନାଶୀ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ପାଇ, ଧର୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେବକମାନେକୁ କହିଲେ—“ହେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ; ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଅନ୍ୟର ଜନନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖେନାହିଁ, କେହି ଅନ୍ୟର ଧନରେ ଲୋଭ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି କେହି ବାଟ ଛାଡି ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହେନାହିଁ, କାରଣ ଏଠି ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରଚାରିତ। “ତୁମେ ସେବା ପାଇଁ ଆସିଛ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ତୁମ ଆଚରଣକୁ କଥା କହନ୍ତୁ। ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ଅନ୍ୟର ଧନରେ ଲୋଭ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତିନାହିଁ, କିମ୍ବା ବେଦ ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏଠି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀରାମ ସ୍ମରଣ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏମିତି ଲୋକମାନେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଯଦିଓ ଯମ ଦେବତା ରୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ।