ପ୍ରାଚୀନ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପିତାମହ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିଲେ। ସେହି ଚରଣରେ ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମର ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ଅନୁଭବ କଲେ, "ମୁଁ ଧନ୍ୟ," ଏବଂ ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେହି ଚରଣକୁ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ପବିତ୍ର ଧାରା ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ସେହି ଜଳ ପୃଥିବୀର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବହିଲା: ପ୍ରଥମେ ସିତା, ପରେ ଆଲକାନନ୍ଦା, ଏବଂ ତାପରେ ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ନଦୀକୁ ଆଲକାନନ୍ଦା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନି ନାମରେ ଏହା ପରିଚିତ—ତ୍ରିପଥଗା, ତ୍ରିସ୍ରୋତା, ଏବଂ ଲୋକଶୁଧ୍ଧିକାରିଣୀ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏହାକୁ ମନ୍ଦାକିନୀ, ପାତାଳରେ ଭୋଗବତୀ, ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତ୍ୱରିତ ଗତିଶୀଳ ଗଙ୍ଗା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତା ଦାନ କରେ। ମେରୁ ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜଳ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିଲି। ଏହି ଗଙ୍ଗାଜଳକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ରହିଲି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶୁଭ ଲାଭ କଲି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହେଲି। ଯିଏ ଗଙ୍ଗାଜଳ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥାଏ କିମ୍ବା ପିଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବନ୍ଦିତ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ "ଗଙ୍ଗା! ଗଙ୍ଗା!" ବୋଲି ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରରୁ ବି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତାପରେ ରାଜା ଭଗୀରଥ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ, ମୋତେ ଉପାସନା କରି, ଗଙ୍ଗାକୁ ଦାନ ଦେବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ଶୁଭଦାୟିନୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଲି। ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନିଥିବାରୁ ଏହା ଗୌତମୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଏବଂ ରାଜା ଭଗୀରଥ ଚୟନ କରିଥିବାରୁ ଏହା ଭାଗୀରଥୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା। ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ପରେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ, ଦୈତ୍ୟ ରାଜା ବଳିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ରସାତଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦାନବ, ନାଗ ଓ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ବଳିଙ୍କୁ ଦୱାର୍ଫ ରୂପେ ଜଗତ ଗ୍ରହଣ କରି, ବଳିଙ୍କୁ ମହା ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ରାଜା କଲେ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମହେନ୍ଦ୍ର, କଶ୍ୟପ ପୁତ୍ର, କୁ ଏହି ଲୋକ ଦାନ କଲେ। ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ପୂଜା କଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ମହାକାୟ ରୂପକୁ ସଂକୋଚିତ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରେ, ହରି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳବାନ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ତିନି ଲୋକର ନାଥ ବିଶିଷ୍ଟ ଶାସନ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ଭାଗବତୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାମନଙ୍କର ଶ୍ରୀମୟ କଥା କହିଲି; ତାଙ୍କର ଅବଶିଷ୍ଟ ମହିମା ମୁଁ ପରେ କହିବି। ଏଭଳି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ, "ବାମନ ଅବତାର ପ୍ରକାଶ" ନାମକ ଦୁଇ ଶତ ଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପୁନି, ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏଠାରେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମକ ଧୀର ରାଜା ଯବନକୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇ, ଯଦୁବଂଶୀ ତାଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଯବନ ବଧ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଜରାସନ୍ଧ, ନିଜ ସେନା ସହିତ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ବିନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ; ମଗଧର ରାଜା ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ ଶୁଧା ଆସି, ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିତ ହେଲା ଏବଂ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ପଳାଇଗଲେ, ତାଙ୍କର ବାକି ଥିବା ସେନା ସହିତ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଜୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି। ସେଉଁଠିଠାରେ ବିରୋଧ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଉଁଠି, ବସୁଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ହୀରା ଓ ବୈଦୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ବହୁ ଆସନ ସଜିତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାଭବନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ସଭା ଲାଭ କରି, ଉଗ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହରବାସୀଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ରୈବତ ନିଜ ଜନ୍ମରୁ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା କନ୍ୟା ରେବତୀଙ୍କୁ ବଳରାମଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦେଲେ। ବଳରାମ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ରେବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶଚୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭିଷ୍ମକ ନାମକ ରାଜା ଭିଦର୍ଭର ଶାସକ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ରୁକ୍ମ ଆଦି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନ୍ୟ ଛୋଟ କନ୍ୟା ରୁକ୍ମିଣୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣର ଧାମ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ରାମ ଅବତାରରେ ସେ ସୀତା ଥିଲେ; କୃଷ୍ଣ ଜନ୍ମରେ ସେ ରୁକ୍ମିଣୀ ହେଲେ; ଅନ୍ୟ ଅବତାରରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସହଚରୀ। ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଡ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଦନ୍ତବକ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚେଦି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପିତା ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଶିଶୁପାଳଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମିଣୀ ଶିଶୁପାଳଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ଶିଶୁବେଳାରୁ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁଥିଲେ। ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ରୁକ୍ମିଣୀ ବିଭିନ୍ନ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରବଣ କଲେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।