ମଧୁସୂଦନ, ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ବାମନ ରୂପରେ, ଏକେ ହାତରେ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଦେବତା, ଅସୁର, ମାନବ–ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଏକ ପଦକ୍ରମରେ ଆବୃତ କରିଦେଲେ। ସେଇ ନିରନ୍ତର ବିଦ୍ୟମାନ ପରମେଶ୍ୱର, ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ସେଇ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ଯେ, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଶଂକର ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଓ ଚରୁମୁଖୀ ଗିରିଜା, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା, ଏହା ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲା। ସେଇ ନିରନ୍ତର, ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଏବଂ ଜନାର୍ଦନ ତାଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେଇ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖି ବଳି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭିଜିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦାଶୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ନମସ୍କାର କଲେ, ଷ୍ଟୁତି କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ କଣ୍ଠ ଆଟକିଯିବା ଭାବରେ କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, କାରଣ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାଇଲି। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଆପଣଙ୍କର ହିଁ ଅଧିକାର। ଆପଣ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” ଏହା ପରେ, ଶଂକର କହିଲେ, ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅମର ପଦକ୍ରମକୁ ଉପରକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲା। ତାଙ୍କ ସେଇ ପଦକ୍ରମ ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା। ତାହାଁପରେ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିଲେ। “ମୁଁ ଧନ୍ୟ,” ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁ ଜଳ ନେଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେଇ ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଲା ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ମେରୁଶୃଙ୍ଗରେ ପବିତ୍ର ଧାରା ଭାବରେ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବହିଗଲା: ପ୍ରଥମେ ସିତା ଭାବେ, ପରେ ଆଲକାନନ୍ଦା, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ଭାବେ। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣେ ଏହି ଆଲକାନନ୍ଦା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ତିନି ନାମରେ ସେ ଜଣାଗଲେ—ତ୍ରିପଥଗା, ତ୍ରିସ୍ରୋତା, ଜଗତ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ପୃଥିବୀରେ ଭୋଗବତୀ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତ୍ରିବେଗା ଗତିର ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପୂଜିତ। ମେରୁ ମଧ୍ୟରୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖି, ମୋର ନିଜ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଲି। ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟ ହେଲି। ଯେ କେହି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଉଦ୍ଭବ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଧରେ କିମ୍ବା ପାନ କରେ, ସେ ସଂସାରରେ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ମଧ୍ୟ ‘ଗଙ୍ଗା! ଗଙ୍ଗା!’ ବୋଲି ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭି ବିଷ୍ଣୁଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହା ପରେ ରାଜା ଭାଗୀରଥ ଓ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ, ମୋତେ ଉପାସନା କରି, ଗଙ୍ଗା ଦାନ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ମଙ୍ଗଳ କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଉଥିଲି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅତି ପବିତ୍ର ନଦୀ। ଗୌତମ ଆଣିଥିବାରୁ ସେ ଗୌତମୀ ଭାବେ, ଭାଗୀରଥ ଚୟନ କରିଥିବାରୁ ସେ ଭାଗୀରଥୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏପରି ଉପକ୍ରମରେ ଅପୂର୍ବ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଇଛି। ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ, ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତ ଦାନବ, ନାଗ, ଯାଦବଙ୍କ ସହିତ ରସାତଳ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ବଳିଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ରାଜା କରି, ସେଉଁଠି ରଖିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ମହେନ୍ଦ୍ର, କଶ୍ୟପ ପୁତ୍ରକୁ, ସେଉଁଠି ଦେଲେ। ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଦେବ ଷ୍ଟୁତି କଲେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ମହାରୂପକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ସବୁଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା ଓ ସ୍ମରଣ ପରେ, ହରି ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳି ମିଳିଲା ଓ ତିନି ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲା। ଏହି ଭାବେ ବାମନ ଅବତାରର ଗୌରବ ଗାଥା ତୁମକୁ କହିଲି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ହେ ଦେବୀ, ପରେ କହିବି। ଏପରି ଭାବେ, ପଦ୍ମମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱର ସଂବାଦରେ ‘ବାମନ ପ୍ରକଟି’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତଚତ୍ୱାରିଂଶତିତମଂ (240) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗାଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଯବନକୁ ବଧ କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇ, ଯଦୁବଂଶୀ ସେଉଁଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଯବନ ବଧ ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଜରାସନ୍ଧ ତାଙ୍କ ସେନା ସହ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାର ସମସ୍ତ ସେନା ଧ୍ୱଂସ ହେଲା, ମଗଧର ରାଜା ଭୟରେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କ ସରୀର ଭୟରେ କମ୍ପିତ, ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନା ସହ ସ୍ୱନଗରକୁ ତ୍ୱରିତ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣକୁ ଅପରାଜେୟ ଓ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ, ଉଭୟ ବସୁଦେବପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱାରକା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁଙ୍କୁ ଦେବସଭାରେ ପଠାଇଲେ। ସେଇ ବାୟୁ, ଭକ୍ତି ସହ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ମଣିମଞ୍ଜୁଷା ଦେଲେ, ଯାହା ହୀରା, ବେଦୁର୍ୟ, ଓ ଅନେକ ଆସନ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମଣିମଞ୍ଜୁଷା ନାନା ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଉଗ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।