ବଳି ରାଜା ଭଗବାନଙ୍କ ଆଗମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ ବୋଧ କଲେ । ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନର ସାର୍ଥକତା ମିଳିଛି, ସେଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜି ପାରିଲି । ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ଦେଇ ଖୁସି କରିପାରିବି?” ବଳି ଏହିପରି ଭାବରେ ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ କିଛି କାମରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ମୁଁ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଦେବି, ଆପଣ କ’ଣ ଚାହାଁନ୍ତି କହନ୍ତୁ ।” ଏହାପରେ ଶଙ୍କର ଦେଖିଲେ, ବଳି ରାଜା କୁସୁମାନ୍ତ ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭାଗ୍ୟବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି । ବାମନ ଆଗକୁ ଆସି କହିଲେ, “ହେ ଦୈତ୍ୟେଶ୍ୱର, ଆପଣ ମୋତେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ତିନି ପଦ ପୃଥିବୀ ଦିଅନ୍ତୁ । ମୁଁ ତାଛଡ଼ା କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ ।” ବାମନ ଏହିପରି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଦାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମିଦାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ । ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୂମି ଦେଇଥିବା ରାଜା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଥାଏ । ଯଦିଓ ତାହା ଅଙ୍ଗୁଳି ପରି ଛୋଟ ହେଉ, ତଥାପି ସେ ପୃଥିବୀର ଶ୍ୱାମୀ ହୁଏ । ଏହି ଦାନ ପରି ଶୁଦ୍ଧ କିଛି ନାହିଁ । ଭୂମି ଦେଇଥିବା ଓ ନେଇଥିବା ଉଭୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି । ତେଣୁ ମୋତେ ଏଇ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ଛୋଟ ଭୂମି ଦେବାରେ ଆପଣ ଦ୍ୱିଧା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଏହା ତିନି ଲୋକ ଦାନ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେବ ।” ଏଠିରେ ବଳି ରାଜା ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣି, “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ । ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ଭୂମି ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଞ୍ଞା କଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବଳିଙ୍କ ପୂର୍ବୋଚ୍ଚାର୍ଯ୍ୟ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଏମିତି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ ।” ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ ପରାମର୍ଶରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଳି ହସି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ବସୁଦେବଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିଛି । ଆଜି ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଓ ସମସ୍ତ ସଉଭାଗ୍ୟ ଦେବି । ତେଣୁ ମୁଁ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେବି, ଦେରି କରିବି ନାହିଁ ।” ଏହିପରି କହି ବଳି ରାଜା ଭକ୍ତିଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ । ନିୟମାନୁସାରେ ଜଳ ଢାଳି ଭୂମି ଦାନ କଲେ, ପରିକ୍ରମା ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ । ଏହି ଦାନ ଦେଇ ବଳି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଏହି ଭୂମି ଦେଇ ମୋ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ନିଅନ୍ତୁ ।” ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ମୋ ପଦ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମାପିବି ।” ଏହା କହି, ପ୍ରଭୁ ବାମନ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେ ମହାନ ଦେହ ନେଇ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ପଦରେ ଢାକିଦେଲେ । ତାପରେ ଭଗବାନ ବଳିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ଏହି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ, ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି । ଏହି ଦେଖିବା ପାଇଁ ବଳିଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଓ ନିଜ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇଲେ । ବଳି ତାହା ଦେଖି ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆଣିଲେ । ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ, ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି । ଏହି ତିନି ଲୋକ ଆପଣ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ ।” ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅମର ପଦ ଉପରକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା । ସେହି ପଦ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଢାକି ଦେଲା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଥିବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେଇ ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଲା ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ପବିତ୍ର ଧାରା ଭାବେ ବହିଲା । ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ପ୍ରଥମେ ସିତା, ପରେ ଆଲକାନନ୍ଦା, ତାପରେ ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା । ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣେ ଆଲକାନନ୍ଦା ନାମରେ, ତିନି ନାମରେ—ତ୍ରିପଥଗା, ତ୍ରିସ୍ରୋତା, ଏହି ନଦୀ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ । ସ୍ୱର୍ଗରେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ତଳେ ଭୋଗବତୀ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତେଜସ୍ୱିନୀ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା । ମେରୁ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ଉଦ୍ଗମ ଦେଖି, ମୋ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୁଁ ତାହାକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିଥିଲି । ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଗଙ୍ଗାଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହେଲି । ଯେ କେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଉଦ୍ଭବ ଏହି ଗଙ୍ଗାଜଳ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରନ୍ତି କିମ୍ବା ପାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହେବେ । ଏହି ଗଙ୍ଗା ନାମ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।