ସେହିପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପି ତାଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ । ଏହିପରି ଉପଚାର ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ପୂଜିତ କରି, ସେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମହାମନ୍ୟ, ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଛି; ଆପଣ ଆଜି ମୋ ପାଦାସ୍ପର୍ଶ କରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିଦେଲେ । ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ପାଦରେ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମୋର ଉପରେ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ଆସିଯାଇଛି, ତାହା ଦୂର କରିଦେବ ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ମୃଦୁ ଓ ଭକ୍ତିମୟ କଥା ଶୁଣି, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ । ଏବେ, ମୁନି ଅରଣ୍ୟକ ମିଠା ହସିରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ; ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ ଅଟୁଟ । ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମ ପୂଜା ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କରିବେ । ଆପଣ କହିଥିବା, ‘ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରିଛି’—ଏହି କଥା ହସ୍ୟାସ୍ପଦ; କାରଣ ଏକ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସକ୍ଷମ ।” “ଏହା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ—ରାମଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ସମ ଭୟାନକ ପାପ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ିଯାଆନ୍ତି । ଏହି ନାମର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ପାପର ଦୀନ ହାତୀମାନେ ଲୁଚିବା ଥାଏ । ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ କିପରି? ଆପଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶୁଣିଲେ ସେମାନେ ସତ୍କ୍ଷଣରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି ।” “ପୂର୍ବକାଳରେ, କୃତୟୁଗରେ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସୁଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିଥିଲି । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେନାହିଁ, ସେଉଁଠାରେ ପାପ ରହିଯାଏ । ଏହି ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସଂସାର ବିନାଶ ସହଜ ହେଇଯାଇଛି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର!” ଏପରି କହି, ସେଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମୁନି ଅରଣ୍ୟକଙ୍କୁ “ଅତି ଉତ୍ତମ, ଅତି ଉତ୍ତମ” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଶେଷ ନାଗ କହିଲେ, “ଏଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା; ହେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ତୁମେ ରାମଭକ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କୁ ଶୁଣ ।” ଅରଣ୍ୟକ ମୁନି, ଧ୍ୟାନରେ ବିରାଜିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ, ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁନିମାନେ, ଏପରି ଭାଗ୍ୟବାନ ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ? ମୋ ପରି କେହି ନଥିଲେ, ନ ଥିଲେ, ନ ହେବେ, କାରଣ ରାମ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ମୋର ଖବର ନେଲେ । ଯେଉଁ ଚରଣଧୂଳିକୁ ବେଦମାନେ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ଆଜି ସେଇ ଚରଣଧୂଳିର ଜଳ ମୋ ପାଦରୁ ପିଇ, ନିଜକୁ ପବିତ୍ର ମନେ କଲେ ।” ଏପରି କହିବା ସହିତ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ରଘୁନାୟକଙ୍କ ଦେହରେ ବିଲୀନ ହେଲା । ସରୟୁ ତଟର ମଣ୍ଡପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ସେ ମୁନି ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ମୋକ୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ସେଇ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଦେବଦୁନିଆଁ ଡ଼଼ଙ୍ଗ ଓ ବୀଣା ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା । ମୁନିମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅରଣ୍ୟକଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁତ କହିଲେ—ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ମୁନିର ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୋଇ, ଶେଷ ନାଗଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନାଗରାଜ, ଏହି ଚରିତ୍ର ଶୁଣି ମୋର ମନ ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ ଏହା ରଘୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣଗାନ, ଯାହା ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରି ନେଇଯାଏ । ଅରଣ୍ୟକ ନାମକ ମୁନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ତାଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ।” “ଏବେ, ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଗଲା, କିଏ ତାହାକୁ ଅଟକେଇଲା? କିପରି ଏଠାରେ ରାମନାଥଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା?” “ତୁମେ ସବୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ; ତୁମେ ପାହାଡ଼ର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛ, ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣ ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବ୍ୟାସଦେବ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ରାମଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣଗାନ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଶେଷ ନାଗ କହିଲେ, “ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପୁନିପୁନି ରଘୁନାଥଙ୍କ ଗୁଣ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ; ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତୁମେ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଉଛ ।” ଏହିପରେ, ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଘୋଡ଼ା ଅନେକ ସେନାପତିମାନଙ୍କ ସହ ରେବା ନଦୀର ଶୋଭାମୟ ତଟକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମୁନି ବସିଥାନ୍ତି । ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଅନୁସାରୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲା, ସେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ । ଘୋଡ଼ା ଏବେ ରେବା ନଦୀର ଗଭୀର ଜଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ତାହାର କପାଳରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ଲାଗିଥିଲା, ସେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲା । ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଆପସରେ କହୁଥିଲେ, “ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ କିପରି ଫେରାଇବା? କିଏ ଏହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ମହାଅଶ୍ୱକୁ ଆଣିବ?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଶତଶଃ ନାୟକମାନଙ୍କ ସହ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୋଦ୍ଧାମଣି ଘନଘୋର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏଠି ଏମିତି କାହିଁକି ଜଳରେ ଦଢ଼ି ରହିଛ? ରଘୁନାଥଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ଲାଗିଥିବା ଅଶ୍ୱ କେଉଁଠି?