ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଅଦିତି ଜଗତ୍ର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ବାମନଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ଆକାଶ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅତି ଶୋଭାମୟ ଓ କମଳନୟନ ବାମନ ନିହାତି ଛୋଟ ଦେହରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାପ୍ୟ, ବାମନ ଛାତ୍ରବେଶ ଧାରଣ କରି, ମେଖଳା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାପରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ବାମନ ପ୍ରଧାନ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କ’ଣ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ମୋତେ କୁହ।" ଏହା ପରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମଧୁସୂଦନ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଛି। ଏହି ସମୟରେ ସେ କିଛି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଆପଣ ଚାହିଲେ ଆମକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇପାରିବେ।" ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ହରି ଅଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କ ସହ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଗଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳି ତୁରନ୍ତ ଉଠି ଦାଡ଼ିଲେ। ପୁରାଣ କଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭାବରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବଳି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଫୁଲ ଛଟାଯାଇଥିବା ଆସନରେ ବସାଇଲେ, ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ ଓ କଣ୍ଠ ଭରି ଉତ୍ସାହରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ, ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ ହୋଇଛି। ମୋତେ ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବି?" "ଆପଣ ଏଠାରେ କିଛି କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋତେ ଯାହା ଚାହିଁଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ ମୁଁ ଦେଇଦେବି।" ତାପରେ ବାମନ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦୈତ୍ୟେଶ, ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଚାହୁଁଛି; ଏଠାରେ ମୋ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।" "ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେ ରାଜା ନିର୍ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୂମି ଦେଇଥାଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ତାଳ ଆକାରର ଭୂମି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୃଥିବୀର ନାଥ ହୁଏ; ଏହି ଭୂମି ଦାନ ସମାନ ଶୁଦ୍ଧ କିଛି ନାହିଁ।" "ଯେ ଭୂମି ଦେଉଛି ଓ ଯେ ନେଉଛି, ଦୁହେଁ ପୁଣ୍ୟ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ, ମୋତେ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ, ଏ ଦିନା ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦାନ ପ୍ରଥିବୀର ତିନି ଲୋକ ଦାନ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେବ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବଳି ଆନନ୍ଦ ମୁହଁରେ "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ନିଷ୍ଠାରେ ଭୂମି ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବଳିଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଉଶନା (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ଭୂମି ଦିଅନାହିଁ।" "ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି; ସେ ଚତୁର ଚଳ କରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଭୂମି ଦେବା ଠାରୁ ବଞ୍ଚିଯାଅ, ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦିଅ।" ଏହା ଶୁଣି ବଳି ହସି କାଳ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କରିଛି। ଆଜି ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ଓ ସମସ୍ତ ସଉଖ୍ୟ ଦେଇଦେବି।" "ତେଣୁ ମୁଁ ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିଳମ୍ବ ବିନା ଦେଇଦେବି।" ଏପରି କହି ବଳି ଭକ୍ତି ସହିତ ବାମନଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜଳ ଦେଇ ଭୂମି ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପ୍ରଣାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣା, ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ବଳି ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶୀ ବାମନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେଇ ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାକାର କରିଛି।" "ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ନିଅ," ବଳି କହିଲେ। ଏବେ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୋ ପଦେ ପୃଥିବୀ ମାପିବି।" ଏପରି କହି ସ୍ୱୟଂ ବାମନ ତାଙ୍କ ଅଣୁ ରୂପ ଛାଡ଼ି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତିନିବିସ୍ ଖର୍ବ ମାଇଲ ଅଞ୍ଚଳ, ସାଗର ଓ ପାହାଡ଼ ସହିତ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ପଦେ ଆବୃତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଦେବତା, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଏକ ପଦେ ଆଛାଦିତ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବଳିଙ୍କୁ ଦେବଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇଲେ। ବଳି ତାହା ଦେଖି ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଭିଜିଗଲେ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଳି ନମସ୍କାର କଲେ, ସ୍ତୁତି କଲେ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଭକ୍ତିରେ କଣ୍ଠ ଭରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାକାର ହେଲା; ଏହି ତିନି ଲୋକ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।" ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ଉପରକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା। ତାଙ୍କ ଏହି ପଦ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂରଣ କଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ବାମନ ଅବତାରର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା ଘଟିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତି, ଦାନ, ଓ ଭଗବତ୍ ସ୍ୱରୂପର ଅପାର ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଇଥିଲା।