ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ରଘୁନାଥଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱଟିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଦୟାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ବିଜୟୀ ହେବେ ବୋଲି ସମସ୍ତ ଆଶା କଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବୀରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ । କୃପାକରି କୌନସି ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ।” ଏହି ଶୁଭ ଅବସରରେ ଶେଷ ତାଙ୍କର ଉଚିତ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ବଡ଼ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, “ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!” ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ । ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱଟି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ, ପଦାତି ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ । ଏପରି ଭାବେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିବା ଚମତ୍କାର ଘଟଣା, ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ହେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ଯାହା ଅନେକ ପାପକୁ ଦାହ କରିଦିଏ । ଏହିପରି ଯାତ୍ରାରେ ସେ ରେବା ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ଋଷିମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ଏଠାର ନୀଳ ମଣିମାଳାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚମକ ଦୁଧ ଓ ଅମୃତ ମିଶ୍ରଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ମଣିର ଭଳି ଅଶ୍ୱଟି ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲା, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ । ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଏଠାରେ ଏକ ପୁରୁଣା ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯାହା ପଳାଶ ପତ୍ରରେ ତିଆରି, ରେବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗରେ ଭିଜିଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରମ ପାପ ନାଶକ ଏବଂ ଶରଣସ୍ଥଳ ଥିଲା । ସେଠାରେ ସୁମତି ନାମକ ବୃଦ୍ଧ ଋଷି, ସବୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ । ତାହାପରେ ରାଜା ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଶୁଭ ଆଶ୍ରମ କାହାର? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହ ।” ଶେଷ କହିଲେ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି ସୁମତି ମୃଦୁ ହସରେ ଏବଂ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାପମୁକ୍ତ ହେବା । ଆମେ ଏବେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଭଜିବାକୁ ପାରିବା । ତେଣୁ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତୁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ କଥା କହିବେ । ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଅମୃତରେ ଗାଢ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ । ତାଙ୍କ ନାମ ଆରଣ୍ୟକ, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରଣଦାସ, ତିବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ ।” ଏହି ଧର୍ମମୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିଛି ସାଥୀ ସହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ ହନୁମାନ, ବୀର ପୁଷ୍କଳ, ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି, ମହାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ସୁବାହୁ ଓ ସୁମଦା । ଏମିତି ସମ୍ମାନିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜ ଆରଣ୍ୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ । ସମସ୍ତ ନାୟକମାନେ ମଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡ କରି ତାଙ୍କୁ ନମନ କଲେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ସାଥୀମାନେ ଏପରି ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଦେଖି ଆରଣ୍ୟକ ଋଷି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଦେଇ ଆଦର କଲେ । ସେ ପଚାରିଲେ, “କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? କେମିତି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ? ସବୁ କଥା କହ, ହେ ପାପରହିତମାନେ ।” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ସୁମତି, ଯିଏ କଥାରେ ନିପୁଣ, କହିଲେ, “ଏହି ଅଶ୍ୱ ରଘୁବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ; ଆମେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛୁ । ଏହି ବୀର ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବେ, ଯାହାର ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଉପଲବ୍ଧ ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଆରଣ୍ୟକ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହସରେ କହିଲେ, “ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ଏହି ସବୁ ଅଳ୍ପ ଫଳଦାୟକ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ମୂର୍ଖ ଲୋକମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ରଘୁବୀର, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି, ସ୍ଥାୟୀ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ ମାନେ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରି ତାଙ୍କର ଅନେକ ପାପ ପର୍ବତକୁ ଦୂର କରିପାରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ଉପବାସ ଇତ୍ୟାଦି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂର୍ଖ ହେବେ । ଦେଖ, ଲୋକମାନେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମୂହିଯାନ୍ତି; ସହଜ ରାମ ଉପାସନା ଛାଡ଼ି କଠିନ ଉପାୟ ଧରନ୍ତି । ଆଶାବାନ୍ ବା ନିରାଶା ବନ୍ଧନରେ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏହି ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ । ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଅନେକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲି, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କହିଲେ ନାହିଁ । ଏହାପରେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟରେ ମୋର ଦେଖା ହେଲା ଦେବଲୋକରୁ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାକୁ ଆସିଥିବା ମହାମୁନି ଲୋମଶଙ୍କ ସହ । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, “ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଛି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କ’ଣ ଉପବାସ, ଦାନ, ଜପ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା କ’ଣ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯିଏ ଏହି ଭବସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ? ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍, ଆପଣଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିବାକୁ କ’ଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ?” ମୋର କଥା ଶୁଣି ମହାମୁନି କହିଲେ, “ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ । ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ନିୟମ, ଯୋଗ ଓ ବହୁତ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ଯାହା ସ୍ବର୍ଗ ଦେଉଛି । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଓ ଏହି ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନାସ୍ଥିକ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନିନ୍ଦକ, ଚତୁର କିମ୍ବା ଭକ୍ତିବିରୋଧୀଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ରାମଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଶୂନ୍ୟଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶକ । ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା ନାହିଁ, ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ ବ୍ରତ ନାହିଁ, ରାମ ଠାରୁ ବଡ଼ ଯୋଗ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।