ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସେହି ଦିନ ସମସ୍ତେ ତାଲିମିତ ହେଇ, କବଚ ଓ ତଳୱାର ପିନ୍ଧି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥସମୂହ ସହିତ ଅଶ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାରଥୀମାନେ ଚାରିପଟେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ପାଇଁ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପତିତ ହୋଇଥିଲେ, ଉଚିତ କ୍ରିୟାନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ, ସେହି ବିଦ୍ୱାନ୍ ମହାରଥୀ ଲୋକସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶୋକକୁ ଅନୁଭବ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଏକ ବିଶାଳ ସେନା ନେଇ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ରାଜା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ମହାନ ଅଶ୍ୱରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହାପରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପଟିଆ ଲାଗିଥିବା ସେହି ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇ, ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚି, ଅନେକ ପୂର୍ବଦିଗର ଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କଲା। ସେଠାରେ, ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାମାନେ ବିର ନାୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଅଶ୍ୱକୁ ଆଦର ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାହାକୁ ଧରିଲେ ନାହିଁ। କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର, କେହି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, କେହି ଧନ ଓ ଜନସମୂହ ନେଇ ଆସି, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହିପରେ, ମୁଣ୍ଡରେ ପଟିଆ ଲାଗିଥିବା ଅଶ୍ୱ ତେଜସ୍ପୁର ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଏହିଠାରେ, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଛୋଟଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଅନେକ ସଙ୍ଗୀ ସହିତ, ଅଶ୍ୱକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସେହି ସହର ଜୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେହି ଶୁଭ୍ର ସହର ଦେଖି, ଯାହା ରଙ୍ଗିନ ପ୍ରାଚୀର ଓ ସୁନାର ଶିଖରରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଛି। ହଜାର ହଜାର ମନ୍ଦିର ଏହି ସହରକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି, ମଠଗୁଡ଼ିକ ତପସ୍ବୀମାନେ ଭରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପବିତ୍ର ମଣିଷମାନେ ଏହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏକ ମହାନଦୀ ବହୁଛି, ତାର ତରଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇଛି, ହଂସ ଓ କୃଞ୍ଚ ଭରିଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଘରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଧୂଆଁ ଉଠୁଛି, ଯାହା ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହି ସହର ଦେଖି ଶତୃଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି କିଏଙ୍କ ସହର? ମୋ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛି।" ଶେଷଦେବ କହିଲେ—ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସୁମତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏହି ସବୁ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସୁମତି କହିଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନନର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ସେ ବିବେକୀ, ରାମଚରଣରେ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ପରି ଲଗ୍ନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଯଜ୍ଞର ଅଂଗ, ଜ୍ଞାନୀ, କର୍ତ୍ତା ଓ ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ। ଗୋବନ୍ଧନ ଓ ବ୍ରତଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ; ସେ ବିଶ୍ୱରେ ଋତମ୍ଭର ନାମରେ ପରିଚିତ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପ୍ରସନ୍ନ ଗୋମାତା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଗୁଣବାନ୍, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପୁତ୍ର ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ସବୁ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତୃଘ୍ନ ପଚାରିଲେ—"ଏହି ଋତମ୍ଭର କିଏ? ଏବଂ ଗୋପୂଜା କାହିଁକି? ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କିପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଦାସ ହେଲେ? ଏହି ବୈଷ୍ଣବ କଥା ସବୁ ଖୁଲି ଖୁଲି କହ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।" ଶେଷଦେବ କହିଲେ—"ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସୁମତି ସେହି ମୂଳ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।" "ଏକ ସମୟରେ ଋତମ୍ଭର ରାଜାଙ୍କ ପିଲା ନଥିଲେ; ବହୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ପୁତ୍ର ଦେଇନଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦୈବଯୋଗରେ ଜାବାଲି ନାମକ ଏକ ମୁନି ଆସିଲେ; ରାଜା ସଫଳତା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ପଚାରିଲେ।" "ଋତମ୍ଭର କହିଲେ—'ଭଗବନ୍ତ, ପିଲା ନଥିବା ଏମିତି ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ପୁତ୍ର ପାଇପାରିବ? ଆପଣ ଯାହା ଉପଦେଶ ଦେବେ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ଯଜ୍ଞ ଯେଉଁଠି ଉପକୃତି ଥାଏ, ସେହିପରି କରିବି।'" "ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ କହିଲେ—'ପୁତ୍ର ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ତିନିଟି ଉପାୟ ଅଛି: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପା, ଗୋମାତାଙ୍କ କୃପା, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ କୃପା। ଏହିଠାରୁ, ରାଜା, ଆପଣ ଦେବୀ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କ ଲଜ୍ଜା, ମୁଖ, ଶିଙ୍ଗ ଓ ପିଠରେ ଦେବତାମାନେ ବିରାଜିତ।'" "'ଗୋମାତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବେ। ଏହା ଜାଣି, ଋତମ୍ଭର, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ପୂଜନ କରନ୍ତୁ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଗୃହେ ଯବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଗୋପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।'" "'ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଓ ଶିଳ୍ପାଚାରେ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଭାଗ ଦେଇଥାଏ, ସେହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଘରେ ପିପାସିତ ଗୋମାତା, ରଜସ୍ୱଳା କନ୍ୟା, କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପୂଜିତ ଫୁଲ—ଏହିମାନେ ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ନାଶ କରନ୍ତି।'" "'ଯିଏ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘାସ ଖାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ପତନର ଭୟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଛଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଗୋମାତାକୁ ମାଡ଼େ, ସେ ମୂଢ଼ ମଣିଷ ତାଳି ବିହୀନ ହୋଇ ଯମପୁରୀକୁ ଯାଏ।'" "'ଯିଏ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ମକିରୁ ରକ୍ଷା କରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରି, କହନ୍ତି—'ମୋ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବଂଶଜ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।'" "ଏଉଁଥିରେ ମୁଁ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା କହିବି, ଯାହା ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ସହରରେ ଜନକଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମହତ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା।