ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଶାଶ୍ୱତ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସେଇ ପୁରୁଷ ହିଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସେ ଅବିନାଶୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପଦ୍ମନୟନ, ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂମିର ନାଥ, ସୁମୃଦୁ, ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଶରୀର ଧାରୀ। ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ, ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବସୁଦେବଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭୟରେ ବାୟୁ ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟମାନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ଭୟରେ ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଚଳିଚାଲି ରହନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କେବଳ ଏକ ଦିବ୍ୟ ହରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଈଶାନ, ଚନ୍ଦ୍ର ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ତାରା ବା ଦେବତା ମାନେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ଋଷିମାନେ ସବୁବେଳେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏମିତି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯଦି ଆପଣ ଉପନିଷଦ୍ଗୁଡ଼ିକର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି, କାମ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟରେ ମୋ ପାଖରେ କଣ କହୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅପସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବି? ଶ୍ରୀର ପତି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଅନନ୍ତ, ପରମ ପୁରୁଷ, ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ ଦେହ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ ନୟନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ଯୁବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଦାତା। ସନକ ଆଦି ମହାଯୋଗୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ଏକ ଚାହୁଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ, ଯମ, ସୋମ, କୁବେର ଆଦି ସ୍ଵର୍ଗବାସୀମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ପାପୀମାନେ ସହଜରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଯାନ୍ତି—ଏହି ମୋକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଇ ଦେବତା ସର୍ବଦା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରୀଙ୍କ ନାଥ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷକ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପୂଜିବି। ଏହିପରି ମୁଁ ସହଜରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ତାପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଚୁଆ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦିଗରେ ଚାହିଁ, ରୋଷରେ ବିବ୍ରତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ଶତ୍ରୁ ପୂଜକ—କୁ ମୋ ଆଦେଶରେ ମାରିଦିଅ। ଯଦି ହରି ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ ଓ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ଦେଖିବି।” ତାପରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ, ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଘେରି ଧରିଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟର କମଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାହାଡ଼ ପରି ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବେଷ୍ଟି, ବଣ, ଶୁଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଦେହ, ହରି ସ୍ମରଣରେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ଅକ୍ଷତ ରହିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଜୟ ହେଇଗଲା, ଅଜନ୍ତୁ ପରି; ତେଣୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ପଡି ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଛିଟିଗଲା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଦେହର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟସେନା ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅବାକ୍ ଓ ନିର୍ବ୍ବାକ ହୋଇ ରହିଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଦେଲେ। ରୋଷରେ ଭରି, ଭୟଙ୍କର ବସୁକି ଓ ଅନ୍ୟ ସର୍ପମାନେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଖାଇଦିଅ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବିଷଦନ୍ତରେ ଦଂଶନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଦଂତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେମାନେ ବାୟୁଭକ୍ଷକ ହେଇଗଲେ; ଗରୁଡ଼ପୁତ୍ର ବାଇନତେୟଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ଦେହ ଅନେକ ଆଘାତ ଖାଇ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବିଗତ ରକ୍ତ ଝରାଇ, ସେମାନେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ; ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସର୍ପମାନେ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟପତି ଏବେ ରୋଷରେ ଅଞ୍ଚଳର ମଦୋନ୍ମତ ଅତିବଳଶାଳୀ ହାତୀମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଘେରି, ବଡ଼ ଦାଢ଼ିରେ ଭୟଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଦାଢ଼ି ମୂଳରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲା। ଦାଢ଼ି ବିହୀନ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ; ଏପରି ମହାହାତୀମାନେ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟରାଜ ଏବେ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ନିଜ ପୁଅକୁ ତାହାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଦେଖି, ଜଳଶାୟୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ଶୀତଳ ହୋଇଗଲା। ଶିଶୁକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଦେଖି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଦେଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେ ବିଷ ଅମୃତ ହୋଇଗଲା। ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଉପାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ବିମୋହିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତାଙ୍କ ଅଜୟତା ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ, ସ୍ନିଗ୍ଧ କଥାରେ ପୁଅକୁ ପଚାରିଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଭଲଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚତ୍ୱ କଥା କହିଛ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଦେବତା ପରମେଶ୍ୱର; ତାଙ୍କର ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱକୁ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରା। ତାଙ୍କର ଏଇ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଜ୍ଞାନ, ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବ—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ପରମ ରୂପ ଓ ଦିବ୍ୟ ମହିମା।