ନୀଳଗିରିରେ ଉପସ୍ଥିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରମପୁରୁଷ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ପର୍ବତକୁ ଆରୋହଣ କରି, ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନମସ୍କାର ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଯେଉଁଠି ଉପାହାର ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଚାରିହାତ ଆକୃତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଛି—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏହା ଶୁଣ। ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା, ଯେଉଁଠି ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ନାମକ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଚାରିହାତ ଆକୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାଞ୍ଚୀ ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନଗର ଥିଲା। ଏଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଛଅ ପ୍ରକାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ, ରାମ ଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦମ୍ୟ, କେବେ ପଳାୟନ କରୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ତ୍ରୀ, ପରଧନ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ରଖିଥିଲେ। ବ୍ୟବସାୟ, କୃଷି ଓ ଧନ ଦେଇବାରେ ନିପୁଣ ଭଲ ଆଚରଣର ଭୈଷ୍ୟମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦିନ ରାତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ 'ରାମ ରାମ' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏଠି ପାପ କରୁନଥିଲେ। ଦାନ, ଦୟା, ଦମ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ସଦା ଏଠି ରହୁଥିଲା। କେହି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତିକାରକ କଥା କହୁନଥିଲେ। ପରଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭ ନଥିଲା, କେହି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନଥିଲେ। ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ରତ୍ନଗ୍ରୀବଙ୍କ ଶାସନରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ରାଜା କେବଳ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ ମାତ୍ର ନେଉଥିଲେ, ଅଧିକ ନ ନେଇ, ଲୋଭ ରହିତ ଭାବରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବହୁ ବର୍ଷ କଟିଗଲା। ଏକ ଦିନ ରାଜା ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ରାଣୀ ବିଶାଳାକ୍ଷୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରସ୍ତର ନୟନବତୀ, ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଆମ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ପତିବ୍ରତା, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟର ଭାର ବହନ କରୁଛନ୍ତି। ମୋ ପାଖରେ ବଡ଼ ଚେଲାଚାମୁଣ୍ଡା ଅଛି, ହାତୀମାନେ ପର୍ବତ ସମ, ଘୋଡ଼ା ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର। ମୋ ପାଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିଥିବା ରଥ ସଦା ଉପଲବ୍ଧ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର କିଛି ଅଭାବ ନାହିଁ।" "ତଥାପି ମୋ ମନରେ ଏକ ଆଶା ଅଛି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେ ହେଉଛି ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିନାହିଁ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରକୁ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ଶରୀର ଛାଲ ଓ ପକା କେଶରେ ଭରିଯାଇଛି। ଏହିପରି ଦେହକୁ ନେଇ ମୁଁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସେବା କରିବି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଜୀବନ ଭରି କେବଳ ନିଜ ପେଟ ଭରିବାରେ ଲାଗି ରହିଥାଏ, ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରେନାହିଁ, ସେ ଗାଁ ବା ବୃଷଭ ସମ। ତେଣୁ ହେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ମୁଁ ଏବେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଉଛି।" "ମୁଁ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଭାର ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇ, ପରିବାର ସହିତ ଏ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ରାତିଟି ଅତିବାହିତ କଲି।" ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ରାଜା ଜଗା ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାପସ ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସିଥିଲେ। ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି ରାଜା ନିଜ ପୂଜାକ୍ରମ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସଭାରେ ବସିଲେ। ସେଠି ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ତାପସ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ଜଟା, ବାଲ୍କଳ, କଉପୀନ ଧାରଣ କରି, ଦଣ୍ଡ ଧରିଛନ୍ତି, ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀରେ ସେବା କରି ଶରୀର ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମହାମୁନି, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ଦେହର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି। ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦୟାବଶତଃ ଦୁଃଖୀ ଘରେ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ବିଷୟରେ ମୋତେ କିଛି କହନ୍ତୁ।" "କୁହନ୍ତୁ, ଗର୍ଭପାତ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା କେଉଁ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍ତମ? ଆପଣମାନେ ଅତି ଉତ୍ତମ, ସଦା ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ଲିନ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳସ୍ନାନ କରି ଆପଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା। ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣୁଛି। ଦୟାକରି, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲ, ମୁଁ ତୀର୍ଥସେବା ବିଷୟରେ କହିବି। କୃପାରେ କେଉଁ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭପାତ ଦୂର ହୁଏ? ସେହି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ସେଇ ଭବସ୍ୱର୍ପ ତାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।" "ମୁଁ ଅନେକ ତୀର୍ଥପୁରୀ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ—ଅୟୋଧ୍ୟା, ସରୟୂ, ତାପୀ, ହରିଙ୍କ ପରମ ଦ୍ୱାର, ଅବନ୍ତୀ, ପବିତ୍ର କାଞ୍ଚୀ, ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁଥିବା ରେବା ନଦୀ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, ହାଟକ ନାମକ ସ୍ଥଳୀ, ଯେଉଁଠି କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ମାନ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ମଲ୍ଲିକା ପର୍ବତ ମହାନ, ଯାହା ଦର୍ଶନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।" "ଯେଉଁଠି କଳୁଷ ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଜଳ ମାନବ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ—ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଛି। ଦ୍ୱାରକାପୁରୀ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଶୁଭ ଗୋମତୀ ନଦୀ ବହେ, ଯାହା ପ୍ରକୃତ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜଳ।" "ଏଠି ଶୟନ, ଲୟ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ; ଏଠି କଳି ଦୋଷ ଚଳେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପାଷାଣ ଚକ୍ରଚିହ୍ନିତ, ମାନବ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଗାଁ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହରେ ଚକ୍ରଚିହ୍ନ ଅଛି।" "ଯେଉଁଠି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ନିବାସ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ; ସେଇ ସହର ମହାପୁଣ୍ୟମୟ, ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଦେଖିଛି।