ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ବଲିତ ସାଥୀମାନଙ୍କୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବହୁ ରତ୍ନ ଭୂଷିତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଧନ-ଦୌଲତ ଦାନ କରିଲେ। ଏହା ପରେ, ଶତୃଘ୍ନ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବହୁ ଧନ-ସମ୍ପଦ, ପଦାତି, ଘୋଡା, ହାତୀ ଓ ଅନେକ ରଥ ସହ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଲେ। ସୁମଦା ଓ ସସ୍ତ୍ରଧାରୀ ସେନାମାନେ ସହ ଶତୃଘ୍ନ ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ବହି ଚାଲିଲେ। ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀକୁ ପହଁଚି, ସେ ନିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡା ସହ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଘୋଡାର ରକ୍ଷକମାନେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଅନେକ ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କର ତପୋଧାନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ବ୍ୟାପି ଦେଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ହରି, ବାନରମାନଙ୍କର ରକ୍ଷାରେ, ବାନର ଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ସହ ବାରମ୍ବାର ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସେ ଚାରିପାଖରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଏହି ଭକ୍ତିରେ ଆନ୍ନଦିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଜଣେ ଶୁଧ୍ଧ ତପୋଧାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ, ଓ ବେଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୁଣି ଅଶୁଭତା ଦୂର ହେଉଥିଲା। ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର ଧୂଆଁ ଆକାଶକୁ ଶୁଧ କରୁଥିଲା; ଏଠାରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁନିମାନେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ ଶିଳା ରଖି ତପୋଧାନକୁ ଭୂଷିତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ବାନରମାନେ ଗାଁମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ଉନ୍ଦୁରମାନେ ଏଲା ଖଣ୍ଡି ଖୋଇ ନଥିଲେ, ବିଲେଇମାନଙ୍କ ଭୟରେ। ସର୍ପମାନେ ମୟୁର ଓ ନେଉଁମାନେ ସହ ଦିନଟିଏ ଖେଳୁଥିଲେ; ହାତୀ ଓ ସିଂହ ଏଠାରେ ମିଳି ମିଳି ରହୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣସାର ଏଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ ଖାଇବାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ କାଳର ଭୟ ନଥିଲା। ଏଠାରେ ଗାଁମାନେ ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନନ୍ଦିନୀ ସମାନ ଆକୃତିରେ, ନିଜ ଖୁର ଧୂଳିରେ ବେଳା ମାଟିକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଅଞ୍ଜଳି କଠି ଓ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ ଧରି, ଏହା ଦେଖି ସୁମତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏଠିରେ ଶତୃଘ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ସୁମତି, ଏହି ତପୋଧାନ କେଉଁ ମୁନିଙ୍କର? ଏଠିରେ କିପରି ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ମୁନିମାନେ ଅନେକ ରହିଛନ୍ତି?” ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପକ୍ରମ ଏବଂ ବିବରଣୀ ଦେଇ ଏହି ତପୋଧାନକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ଏହି ତପୋଧାନ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କର, ତାଙ୍କର ତପୋଧାନ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କର ନାରୀମାନେ ଦେଖି ଭୂଷିତ। ଏହି ମହାମୁନି ଅଶ୍ୱିନୀଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶ ଦେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତି କୌଣସି ଜଣେ ମାନବ ମାପିପାରିବେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ତପୋଧାନ ଶକ୍ତି ଓ ବେଦର ଅବତାର ଅପାର।" ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ସୁମତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "କେତେବେଳେ ଏହି ମୁନି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଅଂଶ ଦେଲେ? ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିଥିଲେ?" ସୁମତି କହିଲେ: "ବ୍ରହ୍ମାର ବଂଶରେ ଏକ ମହାମୁନି ଭୃଗୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ଯଜ୍ଞ କଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାମନକ ଦେମନ ଆସି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ: 'କେଉଁଠି ମୁନିଙ୍କର ନାତି? କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀ?' କ୍ରୋଧରେ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।" ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି, ଦେମନର ଭୟ ଜାଣି, ମୁନିଙ୍କର ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀ ତପୋଧାନରେ ଥିବା ବେଳେ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଦେମନ ତାଙ୍କୁ ଧରି, କନ୍ଧେ ଉଠାଇ, କୁଲିଙ୍କ ପରି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି 'ହେ ଭୃଗୁ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କର ନାଥ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ହେ ତପୋଧାନର ଧନ!' ଚିତ୍କାର କଲେ। ଦେମନ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇ, ଭୃଗୁଙ୍କର ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀକୁ କୠର୍ଣ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଭୟରେ ତାଙ୍କର ଗଭିର ମଧ୍ୟରୁ ଶିଶୁ ପତିଗଲା, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଗ୍ନିଦେବ ବୈଶ୍ୱାନର ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। ଶିଶୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଉନି, ତୁମେ ଭସ୍ମ ହେଉ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି! ଅନୁଚିତ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି, ତୁମେ କେଉଁ ସୁଭିତା ପାଇବେ ନାହିଁ।' ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେମନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭସ୍ମ ହେଲେ; ମା ଶିଶୁକୁ ନେଇ, ଚିନ୍ତିତ ମନରେ ଚାଲିଗଲେ। ଭୃଗୁ ଏହି ଦୁର୍ଗତି ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ଖାଇବାରେ ଅଧିକ ହେବା; ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଓ ଶତ୍ରୁତାର ଚିହ୍ନ ହେବା।' ଏହି ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ: 'ହେ ନାଥ, ଦୟାର ସାଗର, ମହାମନା, ମୋତେ ଦୟା କର। ଭୟରେ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିଲି, ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତାରୁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ହେ ଧର୍ମର ମଣି, ମୋତେ ଦୟା କର।' ଭୃଗୁ ଦୟା କରି, କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପବିତ୍ର ରହିବା।' ଏହିପରି ଦୟାର ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବକୁ କହିଥିଲେ। ଗଭିରୁ ପତିଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ, ଶୁଧ୍ଧ ପୁରୋହିତ ଦର୍ଭା ଧରି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ କ୍ରିୟା ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଗଭିରୁ ପତିଥିବା (ଚ୍ୟବନ) ହେବାରୁ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଚ୍ୟବନ ବୋଲି କହିଥିଲେ; ସେ ଦୀର୍ଘ କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଚାନ୍ଦ ପରି। ସେ ରେବା ନଦୀକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ତପୋଧାନ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏଠିରେ ମହାମୁନି ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କଲେ; ତାଙ୍କର କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଏକ ରଣ୍ଡା ପରି ଉଗିଲା। କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗ ଆସି, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଉପରେ ଖୁଜିକୁ ଦେଲେ; ଚ୍ୟବନ ଏହା ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ, ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।