ପୁନଃ, ରାମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦିଗରେ ଶୁଧ୍ଧିକର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିବିଧାନ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିସ୍ତାର କଲେ, ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶତୃଘ୍ନ — ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାନ — ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ମଣି, ବିପୁଳ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ରଘୁନାଥଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି, ଯିଁଁ ନିମ୍ନ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସହାୟକ ଥିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ, ସୁମତିଙ୍କ ସହିତ, ଅନେକ ଗ୍ରାମ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ; ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା କେହି ଅଶ୍ୱକୁ ଧରିଲେନି। ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଅଞ୍ଚଳପତି, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ପଦାଟୀ ସେନା ସହିତ, ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ନେଇ ଆସି, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଅନେକ ଧନ-ଦୌଲତ ଆଣି, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏହି ସମ୍ପଦ, ପୁତ୍ର, ଗୋ-ଧନ ଓ ଆପଣଜନ — ସମସ୍ତ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର; ଏହା ମୋର ନୁହେଁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ନିଜ ଆଜ୍ଞା ଜାରି କରି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଶତୃଘ୍ନ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଅହିଛତ୍ର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନସମୂହ ଥିଲା। ଏହି ନଗର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦ୍ୱିଜାତୀୟ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲର ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୋପୁର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ରମ୍ଭା ଓ ଅନ୍ୟ ମନୋହର ମୁହଁ ଥିବା ନାରୀମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ-ଏକ ଦୁର୍ଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଖେଳ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଚାଳ-ଚରିତ୍ରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁବେରଙ୍କ ସହ ମିଶି ଖେଳରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନାରୀମାନେ ବସୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ତୀର ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ନାୟକମାନେ, ଧନୁ ହାତରେ ରଖି, ସେଠାର ରାଜା ସୁମଦାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଶତୃଘ୍ନ ଦୂରରୁ ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦ୍ୟାନ ପାଶରେ ତେଜ ଦେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ପୁନ୍ନାଗ, ନାଗଚମ୍ପା, ତିଲକ, ଦେବଦାରୁ, ଅଶୋକ, ପାଟଳ, ଆମ୍ବ, ମନ୍ଦାର ଓ କୋବିଦାର ଗଛ ଥିଲା; ଆମ୍ବ, ଜାମୁନ, କଦମ୍ବ, ପ୍ରିୟାଳ, କଥଳ ଗଛ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୁଥି ଫୁଲ ଥିଲା; ନୀପ, କଦମ୍ବ, ବକୁଳ, ଚମ୍ପକ, ମଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛ ରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିଲେ। ଅଶ୍ୱର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା, ତମାଳ ଓ ତାଳ ଗଛର ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ଶତୃଘ୍ନ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନ୍ଦାର ପଦ ଧନୁର୍ବିଦ୍ଧ ନାୟକମାନେ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଶତୃଘ୍ନ ଦେଖିଲେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବାଳୟ, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ନିର୍ମିତ, ନୀଳମଣି, ବିଦଳାକ୍ଷ ଓ ପନ୍ନାରେ ଶୋଭିତ। ଏହା ନୀଳାଚଳ ଶିଖର ସଦୃଶ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିର। ଏହି ଉତ୍ତମ ଦେବାଳୟ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ନିଜ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ସୁମତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — “ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଦେବାଳୟ କାହାର? କେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଉଛି, କିପରି କାରଣରେ ଏହି ଦେବାଳୟ ଉପସ୍ଥିତ?” ସୁମତି ଉତ୍ତର ଦେଲେ — “ଏହି ହେଉଛି କାମାକ୍ଷାଙ୍କର ପରମ ନିବାସ, ଯିଁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ, ହେ ପ୍ରାଣୀଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ସ୍ତୁତି କରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ତିନି ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତି ଦୟାବାନ୍। ଏଠାରେ ଏକଥା ହେଉଛି — ଅହିଛତ୍ରର ରାଜା ସୁମଦାଙ୍କ ଅଭିଲାଷାରେ, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରି, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ, ନାୟକମାନଙ୍କ ମଣି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର; ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯେଉଁ ସଫଳତା ପାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରିପାରିବ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାନ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭବାନୀଙ୍କ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — “ଅହିଛତ୍ରର ରାଜା ସୁମଦା କିଏ? କିପରି ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଏଠାରେ ବସିଲେ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ, ମନ୍ତ୍ରୀ, କାରଣ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଛ; ତେଣୁ କହ।" ସୁମତି କହିଲେ — “ଏଠାରେ ହେମକୂଟ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାଁଁ ଦେବମାନେ ଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାଁଁ ଋଷିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସୁମଦା, ମାତା, ପିତା ଓ ସନ୍ତାନ ବିହୀନ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ; ଚାରିପାଖରୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ତିନି ବର୍ଷ ଓ ଏକ ମାସ, ଅଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ନାକର ଟିପ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖି। ତିନି ବର୍ଷ, କେବଳ ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ଖାଇ, ଅତି କଠିନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତିନି ବର୍ଷ, ଶୀତ ଋତୁରେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ, ବର୍ଷାରେ ମେଘ ମୁହଁ କରି ତପସ୍ୟା କଲେ। ତିନି ବର୍ଷ, ନିଜ ହୃଦୟରେ ପ୍ରାଣ ଅଟୁଟ ରଖି ଭବାନୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେନି। ଏହି ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ଦେଖିଲାପରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଏହାକୁ ଭାବି, ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସୁମଦାଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କଲେ। ସେ କାମଦେବଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ — ତାଙ୍କ ଦଳ ଓ ମନୋହର ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବା ଶକ୍ତି ଅଛି। “ଯା, କାମଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଓ ମୋହିତ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କର; ସୁମଦାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ ହେଉ।” ଏହି ମହା ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତୁରସହ — ନିଜେ ନାୟକ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଜୟର ଆଶାରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।