ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସେନାନୀମାନେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଧନୁଷ୍ଧାରୀ, କେହି ପାଶଧାରୀ, କେହି ତଳବାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଦୃଢ ଚାଲିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଅଶ୍ୱଟି ଅସ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶିବିରକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା, ତାହାର ଖୁରର ଘାଏଁ ଭୂମିକୁ ମାନେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଏହି ଅଶ୍ୱର ଆଗମନ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ଆଚାର ବିଧି ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଡାକିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ। ଶତ୍ରୁନଗର ଜୟୀ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଉପବେଶଧାରୀ ରାମ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି ସେହି କ୍ରିୟା କଲେ। ଶିବିର ମଧ୍ୟରେ ବେଦୀ ସ୍ଥାପନା କରି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେଠାରେ ବେଦସାର ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ବସିଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ରଘୁନାଥଙ୍କ ପୌରଣିକ ଗୁରୁ ଏବଂ ମହାର୍ଷି, ଏଠି ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ କ୍ରିୟା କଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ତପୋଧନ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟା କଲେ। ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ପ୍ରଧାନ ରିତ୍ୱିକ୍ ଥିଲେ, କଣ୍ବ ଦ୍ୱାରପାଳ ଥିଲେ, ଏଠି ଆଠଟି ଶୁଭ ଦ୍ୱାର ଓ ତାଳ ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଜଣ ବେଦମନ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଥିଲେ; ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ଦେଵଳ ଓ ଅସିତ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ କଶ୍ୟପ ଓ ଅତ୍ରି, ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ଯାତୂକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ ଓ ଯାଜଳି ଥିଲେ। ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇ ତପସ୍ବୀ ଋଷି ଏକତା ସହିତ ରହିଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱର ସମ୍ପୂଜନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୋଭାୟମାନ ଅଲଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ହଳଦୀ, ଅକ୍ଷତ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଆରତି ଦେଇ, ଅଗୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଧୂପ ଦେଲେ। ପରେ ବେଶ୍ୟାପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଅଶ୍ୱର ବଳ ବୃଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଏହିପରି ସମ୍ପୂଜନ ପରେ ଶୁଭ ମସ୍ତକକୁ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କଲେ। ସେମାନେ କୁମ୍କୁମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ ଅଶ୍ୱଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ସୁନାର ତାଲପତ୍ର ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ସେଠି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଲିଖାଯାଇଥିଲା—"ସୂର୍ୟବଂଶର ଧ୍ୱଜ, ଧନୁର୍ଧର, ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପନିୟନ ହୋଇଥିବା ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ବଳର ଅଧିପତି। ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ତାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୀରମାନ୍ୟଙ୍କର ଅହଂକାର ନାଶକ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, କୋଶଳର ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭର ରତ୍ନ। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏହି ରାମ, ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାବଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ସେ ଅଶ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ବିର ଦଳରେ ବେଷ୍ଟିତ, ଖାଇଁ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲବଣ ନାଶକ। ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ, ଯଦି କୌଣସି ରାଜା ନିଜ ବଳର ଅହଂକାରରେ ଅପରିମିତ ଥାଏ—ଆମେ ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, ଯଦି ସେମାନେ ଚାହାଁନ୍ତି, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଳଙ୍କୃତ ଅଶ୍ୱକୁ ଧରନ୍ତୁ। ମନ ଭଳି ଦ୍ରୁତ, ଚେଷ୍ଟାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାର ଚଳନରେ ଶୋଭାମୟ—ତାହାପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହଜରେ ଏହି ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ଧନୁଷ୍ ତାଣି ଛାଡ଼ାଯିବା ତୀର ଭଳି ଦନ୍ତ ଓ ଚୂଡ଼ାଧାରୀ।" ବୃହତ୍ ମୁନି ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୋଭା ଲେଖିଲେ—ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ସୌନ୍ଦର୍ୟର ନିବାସ, ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ଗତି, ଭୂମି ଓ ପାତାଳ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଚଳନ। ତାପରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—"ଅଶ୍ୱର ପଛପଛ ଯାଅ, ତାହାର ରକ୍ଷା କର। ତୁମର ବାହୁ ଶତ୍ରୁ ଓ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଜୟ କରୁ, ସୁଖରେ ଯାଅ। ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିବେ, ସେମାନେ ତୁମେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ଏହି ମହାମେଧିନୀରେ ତୁମ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର। ଯେଉଁମାନେ ଶୟନାଶୀନ, ଚ୍ୟୁତ, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର, ଭୟଭୀତ, ବନ୍ଦନା କରୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ତୁମ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ଯେଉଁମାନେ ରଥରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ତୁମର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ ସେମାନେ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାରୀ, ମଦୋନ୍ମତ, ଶୟନାଶୀନ, ତରଙ୍ଗରେ ଡୁବିଥିବା, ଭୟଭୀତ, କିମ୍ବା 'ମୁଁ ତୁମର' ବୋଲୁଥିବା—ସେମାନେ ହତ୍ୟା କରିଲେ ଅଧମ ଗତି ମିଳେ।" "ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ମନ ଦିଅନି, ନିଚ ନାରୀ ସହ ସଂଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅ। ବିଜୟ ଲାଗି ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ପ୍ରଥମେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନି, ଦୟାବଶତଃ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନି। ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ଯେଉଁଠି ଯିବୁ, ସେଠି ସଫଳତା ମିଳିବ।" "ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତର ସ୍ୱାମୀ, ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ରୂପରେ ଏଠି ଚଳିତ। ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପରେ ଗଣିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ୱଜନ-ପରଜନ ଭେଦ ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁ-ମିତ୍ର ସମାନ, ସେମାନେ ତ୍ରୁଟିଗ୍ରସ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।" "ଯେଉଁମାନେ ଭାଗବତକୁ ପ୍ରିୟ ମନେ କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସତ୍ୟସ୍ନେହୀ, ସେମାନେ ସଂସାର ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ବୈକୁଠରୁ ପ୍ରେରିତ। ଯେଉଁମାନେ ମୁଖରେ ହରିନାମ, ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ, ଜଠରେ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରସାଦ—ଏହିପରି ଚଣ୍ଡାଳ ମଧ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ।