ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କରି ସESH ଅନ୍ୟ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ବନବାସୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜଣେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କଥା ଥିଲା। ଏହି କଥାଗୁଡିକୁ ତାଲିକା କରି ସମୟର ସାଧୁମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି କଥା ସମ୍ବଲିତ ରାମ ଶୁଣିଥିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣକୁ ଚାହିଁଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ସମୟ ଆସିଗଲା। ସେହି ସମୟକୁ ଦେଖି, କୁମ୍ଭଜ ମୁନି ବସିଷ୍ଠ ଚତୁର୍ବୁଜ ରାମଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ବଳଶାଳୀ, ଏବେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାର ସମୟ ଆସିଛି। ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକ ସମଗ୍ରୀ ତିଆରି କର; ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଆଣ; ଭଗବାନ ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆଦର କର। ଦରିଦ୍ର, ଅନ୍ଧ, ଦୁଃଖୀମାନେକୁ ନିଜ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦାନ ଦିଅ, ନିୟମାନୁସାରେ। ଏଠାରେ ନବୀନ ପତ୍ନୀ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ—ଭୂମିରେ ଶୋଇବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା, ଧନର ଉପଭୋଗରୁ ବିରତ ରହିବା। ମୃଗଶୃଙ୍ଗର କମରବନ୍ଧ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଚର୍ମ ଧରିବା, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ମହାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ବିବେକୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଅର୍ଥବୋଧକ ଶବ୍ଦରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଶୁଣିବା ପରେ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କର: ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଆଣ।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଜୟୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନାପତିକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ବୀରମାନେ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆଉ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେନାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ଯାହାର ପାଦରେ ରାଜାମାନେର ମୁକୁଟ ଅଭିବାଦନ କରେ, ସମୟ ଓ ପବନର ଶକ୍ତି ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରଥ, ହାତୀ, ପଦାତି, ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ, ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରୀ ସହିତ। ଅଶ୍ୱମାନେ ପବନ ସମ ଶୀଘ୍ର, ସୁନ୍ଦର ଚାଳ ସହିତ, ଚତୁର୍ ଯାତ୍ରୀମାନେ ସେମାନେକୁ ଘେରି ରଉଛନ୍ତି, ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାର ଶକ୍ତି ସହିତ। ହାତୀମାନେ ପର୍ବତ ସମ, ତଳଭାଗ ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଭିତ, ହାତରେ ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ର, ଶୂରମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଅନେକ ଦାନ ଆଣିଛନ୍ତି; ଧନୁର୍ବିଦ୍ଧ ଶୂରମାନେ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ମୋ ରଥମାନେ ଧନ ଓ ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପବନ ସମ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଯୋକ୍ତ, ଅନେକ ରଥଚାଳକ ଆଣିଛନ୍ତି, ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାର ଶକ୍ତି ସହିତ, ଯଥାଯଥ ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ। ଶତାଧିକ ପଦାତି ମୋ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତୁ, ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ର ନ ଧରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ୱକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ମହାତ୍ମା କଥା ଶୁଣି, ସେନାପତି କାଳଜିନ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ମୃଦୁ ଲୋମର ରୂପରେ ଶୋଭାପ୍ରଦ, ଚୟିତ ଶଙ୍ଖର ମାଳା ଗଳାରେ, ମୁହଁ ଚମକ ଦେଇ, କଳା ଏବଂ ଚମକଦାର କାନ, ଚୁଡ଼ା ରୂପରେ ଚମକି ଥିଲା—ଏହି ଅଶ୍ୱ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ମୁହଁ ଉପରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଚିହ୍ନ, ମଣି ରେ ଚମକ, ମୁକ୍ତା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ଅଶ୍ୱ ଯାତ୍ରା କଲା। ଧଳା ଛତା ଓ ଚମତ୍କାର ଚମର ସହିତ ଭୂଷିତ, ଶରୀରରେ ଅନେକ ଭୂଷଣ ଲଗାଇ, ଅଶ୍ୱମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେନା, ଅଗ୍ର, ମଧ୍ୟ ଓ ପଛରେ ଦଢ଼ାଇ ଦେଉଥିଲେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଯେପରି ସେବା କରିଥିଲେ, ସେହିଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଡାକି, ଏହି ସମୟରେ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ହାତୀ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ, ପଦାତିମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ। ସେନା ଆସିବା ସମୟରେ ଉତ୍ତମ ନଗରରେ ଡ଼ର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା। ମହାବୀରମାନେର ଶବ୍ଦରେ ପାହାଡ଼ ତଳମାନେ ଗଞ୍ଜିଗଲେ, ମହଲ ହିଲିଗଲା। ଅଶ୍ୱମାନେ ଉଚ୍ଚ ହ୍ରାସ କରି, ରାଜା ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ରଥର ଚକ୍ର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ହିଲିଗଲା। ହାତୀମାନେ ଚାଲିବାରେ, ଚାରିପାଖରୁ ଭୂମି ଅଟକିଗଲା; ଧୂଳି ଉଡ଼ି ଲୋକମାନେକୁ ଢାକିଦେଲା। ବିଶାଳ ସେନା ଯାତ୍ରା କଲା, ପତାକାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକିଦେଲା; ସେନାପତି କାଳଜିନ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଲୋକେ ଭିଡ଼ିଗଲେ। ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଯୋଧ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଧୋଷ କରି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ମସ୍କ ଲଗାଇ, ଶୁଦ୍ଧ ପୁଷ୍ପମାଳା ପିନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡ ଚମକି, ମୁକୁଟ ଓ କଙ୍ଗନରେ ଶୋଭିତ, ପୃଥିବୀର ମହାରାଜଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଉତ୍ତମ ସେନାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ: ଧନୁର୍ବିଦ୍ଧ, ପାଶଧାରୀ, ତଳଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଦୃଢ଼ ପଦରେ। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ପହଞ୍ଚିଲା; ଅଶ୍ୱର ଖୁରରେ ଭୂମି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ରାମ, ଅଶ୍ୱ ପହଞ୍ଚିବା ଦେଖି, ମନରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ନିୟମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ରାମ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଡାକି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୋଷ ନିବାରଣ କ୍ରିୟା କଲେ। ରାମ, ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତ ଧରି, ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ସେହି କ୍ରିୟା କଲେ। ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟରେ ବେଦୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଶିକ୍ଷକ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ, ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁରୁ ଓ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରିୟା କଲେ; ତପସ୍ୟାର ଧନ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି ବିଦ୍ଧାତା, କଣ୍ବ ଦ୍ୱାରପାଳ, ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଶୁଭ ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଵଳ ଓ ଅସିତ ନାମକ ଋଷି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ କଶ୍ୟପ ଓ ଅତ୍ରି ମହାତ୍ମା ଥିଲେ; ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ଜାତୁକର୍ଣ୍ୟ ଓ ଜାଜଲି ଋଷି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ରାମଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିୟମାନୁସାରେ।