ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରଘୁବଂଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ବମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଏଠାରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ।” ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଅତି ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟବାନ୍। ଏହି ଅସ୍ବମେଧ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ କର, ରାଜା।” “ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଋତୁ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଏହି ପୃଥିବୀର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ରାଜା।” ଏହି ଉପଦେଶରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶୁଭ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ରିତ କରିଲେ। ଋଷିମାନେ ସହ ରାମ ମହାରାଜ ସରୟୂ ନଦୀର ତଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାଲ ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ପୃଥିବୀକୁ ଚାଷ କରିଲେ। ଉପଯୁକ୍ତ ମାପରେ, ଚାରି ଯୋଜନା ଭୂମି ଅନେକଥର ଚିହ୍ନଟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ରାମ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବିଶାଳ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିଲେ। ଯଜ୍ଞକୁ ନିୟମାନୁସାରେ, ମଣ୍ଡପ ଏବଂ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଗଠିତ ହେଲା, ଏହାରେ ମେଖଲା ଓ ଗର୍ଭ ଦିଆଯାଇ, ଅନେକ ମଣି ଓ ଶୋଭା ରହିଲା। ମହାତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରାଇଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇଲେ, ଏବଂ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ ଅସ୍ବମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵିଜମାନେ, ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଗଲେ। ନାରଦ, ଓସିତ, ନାମ, ପର୍ବତ, କପିଳ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅତ୍ରି ଓ ଆସୁରି ଏମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ। ହାରୀତ, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ସଂବର୍ତ୍ତ, ଶୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ମହାଅସ୍ବମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ। ରଘୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ—ଉଠି ଅଭିବାଦନ, ଜଳ, ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର ଦେଇ। ସଠିକ୍ ଭାବେ ଗଂଗା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, “ଆଜି ତୁମେ ଆସିଛ, ଏହି ଦିନ ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।” ଶେଷ ନାଗ କହିଲେ, “ଏପରି ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲାପରେ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।” ଵାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏଠାରେ କଣ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହେଲା? କଣ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହାଯାଇଲା? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି କରୁଣାବଶେ, ଏହି ମହାନ ଲୋକମାନେ କଣ କହିଥିଲେ?” ଶେଷ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ପରେ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଉଚିତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।” ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଏବେ କ୍ରମିକ ଭାବେ କହିବି—ସୁନିବା। ଋଷିମାନେ କହିଲେ, “ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶୁଧ୍ଧ ହେଇ, ସେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିବା ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। କଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କୁକୁର ଜୀବନ ଭଳି ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଋତୁରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କରିବା ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ। ନାରୀଙ୍କ ନିୟମ ମନେ ରଖି, ସନ୍ତାନ ଉପଜନ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମିଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଦିନ ଦିଆଯୋଗ କରିଲେ ଜୀବନ ଅପରିମାଣ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପୂଜା ଦିନରେ ଦିଆଯୋଗ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁଚିତ ଦିନରେ ଭ୍ରମରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କଲେ, ସେ ଧର୍ମରୁ ପତିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ଋତୁରେ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କରି ନିବେଶ ରହିଲେ, ସେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଏପରି ଗୃହସ୍ଥ ସଦା ଉପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଉଚିତ, ସେ ଏକ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏକ ଋତୁରେ ଷୋଳ ରାତି ଥାଏ, ତାହାରୁ ଚାରି ରାତି ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଯୋଡ଼ା ଥିଲେ ପୁଅ, ଅଯୋଡ଼ା ଥିଲେ ଝିଅ ଉପଜାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୂଷିତ ରାତି, ମଘା ଓ ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ର ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପୁରୁଷ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କଲେ, ସେ ଶୁଧ୍ଧ ପୁଅ ପାଇବା, ମାନବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା। ଋଷି ବିବାହରେ ଦୁଇ ଗଂଗା ଦେଇ ବର ଦେବା ପ୍ରଶଂସିତ; କିନ୍ତୁ କ୍ରୟ ବିବାହରେ ଅଳ୍ପ ଦାମ ଦେଇ କନ୍ୟା ନେଇଲେ ଏହା ପାପ। ବ୍ୟାପାର, ରାଜାଙ୍କ ସେବା, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଅନୁଚିତ ବିବାହ, ନିୟମ ବର୍ଜନ—ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଏକ କୁଳ ପତିତ ହୁଏ। ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିୟମାନୁସାରେ ଅତିଥିକୁ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଦୁଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଦେବା, କିମ୍ବା ଗଂଗା ଦାନ କରିବା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯଦି ଅତିଥି ଅସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ତେବେ ଘରମାଳିକ ପ୍ରାପ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇ ଯାଏ। ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ପିତୃ, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଖାଇଲେ ଅମର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଖାଇଲେ, ପାପ ଭୋଗ କରେ ଓ ନିଜ ଉଦରକୁ ମାତ୍ର ପୂରଣ କରେ। ଷଷ୍ଠୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ତେଲ କିମ୍ବା ମାଂସ ଖାଇଲେ ପାପ ହୁଏ; ଏହି ଦିନରେ କ୍ଷୁର କାମ କିମ୍ବା ଦେହ ମସାଇବା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ରଜସ୍ତ୍ରାବୀ ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନ କରିବା, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ପତ୍ନୀ ସହ ଏକାସାଥି ଖାଇବା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ଗାର୍ମେଣ୍ଟ ପିନ୍ଧି ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସି ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ଚାହିଁ ଖାଇଥିବା ନାରୀକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଫୁଙ୍ଗାଇବା, କିମ୍ବା ନଗ୍ନା ନାରୀକୁ ଦେଖିବା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନିରେ ଚରଣ ଉଷ୍ଣ କରିବା, ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୂଷିତ କରିବା, ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା, ଦୁଇ ସଂଧିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।