ଶ୍ରୀରାମ ଏକ ଦିନ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଅଶ୍ବଶାଳାକୁ ଦେଖ, କିଏ ଏଠାରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଶ୍ବ ଅଛି କି?" ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୟାମୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଉଠି ଅଶ୍ବ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ବଗୁଡିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଶାଳାକୁ ଯିବା ପରେ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ମନ ତୁଳ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶ୍ବଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ବଗୁଡିକୁ ଦେଖି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିର ମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହି ମାଟିରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅଶ୍ବଗୁଡିକ ଅଶ୍ବରାଜାର ସନ୍ତାନ କି? କିମ୍ବା ଏହି ରଘୁବଂଶର ତେଜ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି? ନାହିଁ କି, ସମୁଦ୍ରର ଅମୃତ ଏଠାରେ ଅଶ୍ବ ରୂପରେ ଏକ ଗୁଚ୍ଛ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି?" ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମୁନି ଦେଖିଲେ। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲାଲ ଶରୀର ଥିବା ଅଶ୍ବଗୁଡିକ ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଳା କାନ ଥିବା ଅଶ୍ବ, ମସ୍କର ଚମକରେ ଆଲୋକିତ; ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ବ, ଅନ୍ୟତା ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ବ, ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଶ୍ବ ଦିଗଦିଗରେ ଥିଲେ। ଏପରି ଅଶ୍ବଗୁଡିକୁ ଦେଖି ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶ୍ବ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଶତ-ଶତ ଅଶ୍ବ ବନ୍ଧା ଥିବା ଦେଖିଲେ, ଏହି ଅଶ୍ବଗୁଡିକ ରଙ୍ଗରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର। ଏହି ଦେଖି ମୁନି ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଳା କାନ ଥିବା ଅଶ୍ବ, ଶରୀର ଦୁଧ ଭଳି, ପିଲା ପୁଛ, ଲାଲ ମୁହଁ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଚାରିପାଖରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଶ୍ବ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଅଶ୍ବଗୁଡିକ ନିର୍ମଳ ନଦୀର ଭଳି ଚମକିଥିଲେ, ମନ ତୁଳ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ତାଲ, ନିର୍ମଳ କୀର୍ତିରେ ଆଲୋକିତ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ବ ଦେଖି ମୁନି ମୁହଁ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକିଲେ, ତେଣୁ ସୀତାପତି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଶ୍ବ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ମୋର ଆଖି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ।" "ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କର ଆଦର ପାଇଥିବା, ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର।" "ଯେପରି ଦେବରାଜ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, କିମ୍ବା ରୁତୁ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଶୋଷି ନିଅନ୍ତି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ବିଜୟ କରି, ଭୂମିର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର, ହେ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା।" ଏହିପରି ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ରାମଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତି ହେଲା, ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ମୁନିମାନେ ସହ, ମହାରାଜ ଶ୍ରୀରାମ ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାଲ ଦ୍ୱାରା ମହାଭୂମିକୁ ଚାଷ କଲେ। ଚାରି ଯୋଜନା ଦୂର ପରିମାପ କରି ଅନେକ ଥର ଚିହ୍ନିତ କରି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବଡ଼ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ। ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ, ବନ୍ଧ ଓ ଗର୍ଭ ସହିତ, ଅନେକ ମଣି ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଲୋକରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ତିଆରି କଲେ। ମହାତପସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରାଇଲେ। ମୁନିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ବଡ଼ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଲେ। ଏହିପରି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପରେ ସମସ୍ତ ମୁନି, ତପସ୍ବୀମାନେ, ଅତି ଉତ୍ସୁକତାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଗଲେ। ନାରଦ, ଓସିତ, ନାମ, ପର୍ବତ, କପିଳ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅତ୍ରି, ଆସୁରି, ହାରିତ, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ସଂବର୍ତ, ଶୁକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଏହି ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଲେ। ରଘୁବଂଶର ମହାମନା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉଠି ଆଦର କଲେ, ନମସ୍କାର, ଜଳ, ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦର ରୀତି କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗଂଗା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଲେ, ଏବଂ କହିଲେ: "ଆଜି ତୁମେ ଆସି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ।" ଏପରି ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ପରେ, ଏକ ସମ୍ମିଳିତ ଧର୍ମ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଗୃହୀତ। ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏଠାରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା? କେଉଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା କହାଯାଇଥିଲା? ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ କଣ କହିଥିଲେ?" ଶେଷ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ମହାମୁନି ଏକତ୍ରିତ ଦେଖି, ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଉଚିତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ମୁନିମାନେ ମହାଧର୍ମ ଗୁଣ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ।" ମୁନିମାନେ କହିଲେ: "ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ପରେ ସେ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିମ୍ନ ଲୋକର ସେବା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ କୁକୁର ଭଳି ଜୀବନ ଜୀବିକା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ନିୟମିତ ଋତୁରେ ପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ; ନାରୀ ପାଇଁ ନିୟମ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏହା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାମୂଳକ।" "ଦିନେ ସମ୍ପର୍କ କଲେ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପର୍ବ ଦିନ ଭଳି ନିଷିଦ୍ଧ ଦିନ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ମୁଁ ଅନୁଚିତ ଦିନରେ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କ କରିଲେ, ଧର୍ମରୁ ପତନ ହୋଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଉଚିତ ଋତୁ ଓ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରହେ, ସେ ପ୍ରଶଂସିତ।" "ଏପରି ଗୃହସ୍ଥ ସଦା ନିଜ ନିୟମରେ ରହିଲେ, ତାକୁ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବରେ ଜଣାଯିବ। ଏକ ଋତୁରେ ଶୋଳ ରାତି, ତାରୁ ଚାରି ରାତି ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସିତ।" "ଏହି ଚାରି ରାତି ଯୁଗଳ ହେଲେ ପୁତ୍ର ଦେଇଥାଏ; ଅଯୁଗଳ ହେଲେ କନ୍ୟା ଦେଇଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଅପବିତ୍ର ରାତି, ମଘା ଓ ମୂଳ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।" "ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବିଶେଷତଃ ପୁରୁଷ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କ କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବ, ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିବ।