ପ୍ରଭୁ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଋଷି ଶେଷ ଏଭଳି କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଦପାନ କରିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ସୋନା ଚୋରି କରିଥିବା, ବଡ଼ ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରମାଦରେ ଶୀଘ୍ର ପବିତ୍ର ହୋଇ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ, ଜନକ ନନ୍ଦନୀ ସୀତା, ମହାଜ୍ଞାନ ରୂପା; ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ରାବଣ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଦାନବ ନଥିଲେ, ସେ ତୁମର ଭକ୍ତ ଥିଲେ ଭୈକୁଣ୍ଠରେ; ଋଷିମାନଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦାନବ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦାନୁଜ ଦଳନ କରିଥିବା ରାମ। ତୁମେ ତାଙ୍କର ଉପକାରୀ ଥିଲା, ଦ୍ୱିଜ ହତ୍ୟାକାରୀ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ବିଚାର କରି, ତୁମେ ଆଉ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତ କରିଥିବା ରାମ ଭାବୁକ କଣ୍ଠରେ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିଲେ, “ପାପ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଜଣା ଏବଂ ଅଜଣା। ଯାହା ଜଣା ଭାବରେ କରାଯାଏ ସେ ଜଣା, ଅନ୍ୟଥା ଅଜଣା। ଜଣା କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିଲେ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଅଜଣା କର୍ମ ଅନୁତାପ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ — ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ। ମୁଁ ଜଣା ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ମହାପାପ କରିଛି, କେବଳ ପ୍ରଶଂସା ଶବ୍ଦ ମୋର ଦୁଃଖ ହରିବାକୁ ପ୍ରୟାପ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହିପାଇଁ, ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ, ବଡ଼ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହ, ଯାହା ଏହି ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋର କୀର୍ତି ପବିତ୍ର ହେବ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପବିତ୍ର ହେବ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହେବେ।” ଏପରେ, ଶେଷ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ମଣିମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦରେ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି: “ଶୁଣ, ରାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ମହାପାପର ନିବାରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି। ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେଉଛି; ଏହିପାଇଁ, ଜଗତର ଆତ୍ମା, ତୁମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର। ସପ୍ତତି ସୂତ୍ରର ଯଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଭୂମିର ଶାସକ ଭାବରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପକୁ ଦୂର କରେ; ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଦିଲୀପ ରାଜା ଏହା କରିଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏକ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି ଅମରାବତୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ଦେବ ଓ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ମନୁ, ସଗର, ନହୁଷ ପୁତ୍ର ମରୁତ୍ତ — ସମସ୍ତେ ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଯଜ୍ଞ କରି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ, ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଦିନ୍ଦିନା କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ବୃଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତୁମର ଭାଇମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାତ୍ତ ଚିତ୍ତ ଭାବରେ, ତୁମେ ଆଗେ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ, ରଘୁବଂଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପର ଭୟରେ, ପୁରାତନ ପ୍ରଶଂସିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯଜ୍ଞର ବିଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏପରେ ରାମ କହିଲେ: “କେମିତି ଅଶ୍ୱ ହେବା ଉଚିତ? ଏହାର ପୂଜା ବିଧି କଣ? କିପରି ଏହା ସଫଳ ହେବ, ଏଠାରେ କେଉଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିବାକୁ ହେବ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଅଶ୍ୱ ଭଲ ଦେଖା, ଗଙ୍ଗା ଜଳର ରଙ୍ଗ ଭଳି, କାନ ଶ୍ୟାମ, ମୁହଁ ଲାଲ, ପଛ ଲାଗି ହଳଦୀ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ମନର ତୁଳନାରେ ତେଜସ୍ବୀ, ସମସ୍ତଠିକୁ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ ଭଳି ଚମକିବା ଉଚିତ୍। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଏମିତି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଶ୍ୱ ଚୟନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍। ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ନିୟମାନୁସାରେ ଅଶ୍ୱର ପୂଜା କରି, ତୁମର ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦସ୍ତାବେଜ ତାହାର ଫୋରହେଡ୍ରେ ରଖିବାକୁ ହେବ। ଅଶ୍ୱକୁ ସାବଧାନରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ରକ୍ଷକମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱ ଯାଏ, ରକ୍ଷକମାନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ। ଯେଉଁଠି କେହି ଶକ୍ତି ଓ ଶୂରତାରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଦଳବଳରେ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତାହାକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ; ରକ୍ଷକମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧରି, ନିଷ୍ଟା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ବର୍ଷ ଦିନ ଏହି ବ୍ରତ ରଖିବା ସମୟରେ, ଦରିଦ୍ର, ଅନ୍ଧ, ଦୁଃଖୀମାନେ ଦାନ ଓ ସମ୍ପଦ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। ଅପରିମିତ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ଦିଅ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଯାହା ଚାହିଁବେ, ତାହା ଦିଅ। ଏଭଳି ବିଧିରେ କରିଲେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିଯାଏ। ଏହିପାଇଁ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ଏବଂ ପୂଜା କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ଶୁଭ କୀର୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ପବିତ୍ର କର, ରାଜା। ଏପରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଅଶ୍ୱଶାଳାକୁ ଦେଖ; ଏମିତି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଶ୍ୱ ଅଛି କି ନାହିଁ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୃପାସିନ୍ଧୁ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଉଠି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଯାଇ, ସେ ନିଜେ ଅନେକ ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ୱ, ମନର ତୁଳନାରେ ଶୀଘ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ୱମାନେ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ଅଛି — ଏହିମାନେ ଅଶ୍ୱରାଜର ବଂଶଜ କି? ରଘୁବଂଶର ତେଜ କି ଅଶ୍ୱ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ? କି ଏହି ଅମୃତ ଶୂଣ୍ଡ ଅଶ୍ୱ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଋଷିର ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲାଲ ଦେହ ଅଶ୍ୱମାନେ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କାନ ଶ୍ୟାମ ଅଶ୍ୱମାନେ, କେତେ ଚନ୍ଦନ ରୂପରେ ଚମକୁଛି। ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ଅଶ୍ୱ, ଅନ୍ୟଠାରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ଅଶ୍ୱ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ୱମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଭଳି, ଋଷି ସମସ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଦେଖି, ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଶତାଧିକ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ, ଏହି ରଙ୍ଗର ଅଶ୍ୱମାନେ; ଦେଖି ଋଷି ଶରୀରରେ ଆନନ୍ଦ ଭରିଗଲା, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ।