ଏକ ସମୟରେ, ଦେବମହାଦେବଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଗଲା—ସରଣାଗତଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ମହାଦେବ, ଦୃଷ୍ଟିଗତ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଉପକ୍ରମ କରିବାକୁ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ଏହି କଥା ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକସାଥି ହରିଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ନାଗ ଓ କିନ୍ନର ମିଶି, ମାଧବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରିଲେ—"ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଭକ୍ତଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ମାଧବଙ୍କୁ ବିଜୟ ହେଉ।" ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ମହାଦେବ, ଦୟା କରି ତୁମର ସେବକମାନେକୁ ଦେଖ।" ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମେଘ ଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱର ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ—"ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ଦଶଗ୍ରୀବ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟକୁ ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଏହି ଭୟକୁ ଆଜି ମୁଁ ନାଶ କରିବି, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଅବତରଣ କରିଛି।" "ଏହି ଭୂମିରେ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ବଡ଼ ଦାନ, ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ ଭୂମିରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ, ଶିଶୁହୀନ କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମୟ ଦଶରଥ ରାଜା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟୀ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି।" "ସେ, ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଅଭିଲାଷାରେ, ଋଷ୍ୟଶ୍ରିଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ତିନି ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇ, ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବି।" "ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତୃଘ୍ନ, ଓ ଭରତ ସହିତ, ମୁଁ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଉପ୍ରାଣ୍ତ ନାଶ କରିବି। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଅଂଶରେ ଭୂମିରେ ଭାଲୁ ଓ ବାନର ରୂପରେ ଅବତରି, ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଚିତ।" ଏହିପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ବହିଗଲା; ଦେବତାମାନେ ଏହି ମହାକଥା ଶୁଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାନ୍ଧ ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ; ଭୂମି ଭାଲୁ ଓ ବାନର ରୂପରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶରେ ଭରିଗଲା। ସେହି ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ଦେବତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା, ଏହି ଅବତାର ନେଇଥିବା ମହାପ୍ରଭୁ। ଏହି ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, ଏହି ତିନି ଭୂତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣ; ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ରାବଣ, ତୁମ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ପୁରାତନ ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁନି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ଶ୍ରେଣୀର ଦାନବ, ତୁମେ ନିଜେ ହତ କରିଥିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦାନବ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଜଗତର କଣ୍ଟକ, ହତ ହୋଇଛି; ଏହି ଭୂମି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ମୁନିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞର ମଙ୍ଗଳ ଉପସ୍ଥିତ। ତୁମ ଶାସନରେ, ମହାନ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ—ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି, ହେ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ। ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି—ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ, ମୃତ୍ୟୁ ଜଗତର ଧାରା ଅନୁସାରେ। ଦାନବ ରାଜାର ବଂଶ ଓ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ, ତାଙ୍କର ଅତିବଡ଼ ବଉଳିଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଅଂଶୁ ଝରିବା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା, ସଭାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାପରେ, ଶେଷ ଏହି କଥା କହିଲେ—"ହେ ବିଶିଷ୍ଟ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ମୁନି, ଏହି କଥା ପାପ ନାଶ କରେ, ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକଙ୍କ ବିଷୟରେ।" ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଘଟଜ ମୁନି, ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନରମ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ଶୀଘ୍ର ହୃଦୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କର; କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ତୁମେ ଦାନବ ବଂଶର ନାଶକ, ନିତ୍ୟ ମହାବିଷ୍ଣୁ।" "ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ଜଗତ—ତୁମକୁ ଛଡ଼ି କେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ଅଚେତନ ହେଲେ?" ଘଟଜ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜା ଉଠିଲେ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା। ସେ, ମନ ଲଜ୍ଜାରେ ଅବନମ୍ର, ମୂଖ ମୃଦୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହେ ଦେବ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଦେଖ; କିପରି ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ଓ ପାପୀ! ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳି ହତ୍ୟା କରିଲି।" "ଏକ ମହିଳା ପାଇଁ, ମୁଁ ବିଦ୍ଵାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଲି; ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଅଶ୍ୱବ୍ରେଦ୍ଧ ବଂଶକୁ ନାଶ କରିଲି।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କଠିନ କଥା କହିନାହିଁ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ମୁଁ ମୋ ଉପରେ ଏହି ଚିହ୍ନ ଲାଗି ଦେଲି।" "ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା, ଦାନ, ସମ୍ମାନ ଓ ଭୋଜନର ଅଧିକାରୀ, ମୁଁ ସେ ବିଦ୍ଵାନମାନେକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ହତ୍ୟା କରିଲି।" "ମୁଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବି? ଦୁର୍ଜୟ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକ ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ; ଏପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି ଅଛି ଯେ ମୋ ପାପକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିପାରିବ?" "ନା ଯଜ୍ଞ, ନା ତପ, ନା ଦାନ, ନା ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି—କିଛି ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ।" "ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶକୁ କ୍ରୋଧ କରି ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖ ପାଇବେ।" "ବେଦ ହେଉଛି ଧର୍ମର ମୂଳ, ଯେଉଁଠି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ବିବେକ ଅଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ତାହାର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ବେଦର ଏକମାତ୍ର ଶାଖା।" "କିଏ ଏହି ଜଗତରେ ମୋ ମୂଳକୁ ନାଶ କରିବ ଅହଂକାରରେ? ଆଜି ମୁଁ କଣ କରିବି ଯେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ ହେବ?