ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଯେଉଁମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଖର ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ସେମାନେ ପୁନି ଫେରିଆସନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ମୋକ୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା, ଦିବ୍ୟ, ଅମର ଏବଂ ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ—ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଏହିଅଟି ହେଉଛି ଚିରନ୍ତନ ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମ । ଏହାକୁ ଚିରନ୍ତନ, ପରମ ଆକାଶ, ସବୁଠୁ ପ୍ରାଚୀନ କୁହାଯାଏ—ଏହି ସବୁ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କର ପରମ ଧାମର ପର୍ୟାୟବାଚୀ ନାମ । ଏବେ ମୁଁ ତାହାର ତିନିପ୍ରକାର ରୂପର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି । ଏହିପରି ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କର ସଂବାଦ ଚାଲିଛି, ଏହିଅଟି 'ତିନିପ୍ରକାର ମୂର୍ତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ । ଏଠିଏ, ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—"ହେ ଉମେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଦିତିର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ସମସ୍ତ ଦାୟିତ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଏମାନେ ଆଗରୁ ଜୟ ଓ ବିଜୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ଏମାନେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବଦୁତ, ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିବା ସନକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ବାରଣ କରିଦେଲେ । ଏହି କାରଣରୁ, ସେମାନେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଶାପକୁ ଅଧିନ ହେଲେ ।" ସନକାଦି ମୁନିମାନେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ସେବକ ହୋଇପଡ଼ିଛ ।" ଏପରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, "ଏହିପରି ଶାପ ଦେଇ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ରହିଗଲେ ।" ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଘଟଣା ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ । ତାପରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ କରି କହିଲେ, "ତୁମେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଛ, ଏହି ଦଣ୍ଡ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ଏଠାରୁ, ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତ ଭାବେ ଦାସତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରିବା, କିମ୍ବା ମୋର ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ତିନି ଜନ୍ମ ନେଇବା ।" ଏହିପରି ଶୁଣି, ଦୁଇଜଣ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଭୂଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରିବୁ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ତିନି ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ । ଆପଣଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବଧ ହେଇ, ଆମେ ପୁନି ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଆଶା କରୁଛୁ ।" ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ କନିଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ । ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ଦୁଇ ଦାୟିତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରୀ ଥିଲେ । ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ ତ ଏତେ ବଡ଼ ଦେହୀ ଥିଲେ ଯେ, ସେ ହଜାର ହଜାର ହାତରେ ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସାଗର, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉଖଳି ନେଇ, ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ପାତାଳକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଏହାଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ । ତେବେ, ଚକ୍ର-ଶଂଖ-ଗଦାଧାରୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଜାଣି, ବରାହ ଅବତାର ଧାରଣ କଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ସାର, ଅନେକ ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ବଡ଼ ଦାଢ଼ି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ, ସେ ଏକ ଦାଢ଼ିରେ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷ ଦାୟିତ୍ୟକୁ ବଧ କଲେ । ଦିତିର ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲାପରେ, ବରାହ ଭଗବାନ୍ ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କ ଦାଢ଼ିରେ ଉଠାଇ, ପୁନି ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ । ତାପରେ, କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ହରିଙ୍କୁ ବରାହ ଅବତାରରେ ଦେଖି, ଭକ୍ତିରେ ଶିର ନମାଇ, ସ୍ତୁତି କରିଲେ—"ଯଜ୍ଞ-ବରାହ ପ୍ରଭୁ, ଶତହସ୍ତୀ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱରୂପୀ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ସମୟର ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଚାରି ବେଦର ସ୍ୱରୂପ, ଓମ୍କାର, ବେଦାଙ୍ଗ, ଅନାଦି ଅନନ୍ତ ଗୋବିନ୍ଦ, ବେଦବିଦ୍, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ମୂର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂ ଦେବୀଙ୍କ ନାଥ, ଜଗତ୍ପିତା, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ।" ଏପରି ସ୍ତୁତି କରି, ସେମାନେ ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହରି ସେମାନଙ୍କ ଇଛିତ ବର ପ୍ରଦାନ କଲେ । ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗାନ କଲେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ, ଭଗବାନ୍ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ଯିଏ ଏହି ବରାହ ଅବତାରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସେ ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳ-ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଲାଭ କରେ । ବରାହ ଅବତାରର ଏହି ମହିମା ତୁମକୁ କହିଲି, ଏବେ ମୁଁ ନରସିଂହ ଅବତାର କଥା କହିବି, ଶୁଣ, ଚନ୍ଦ୍ରାନନେ । ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ବରାହ ଅବତାର କଥା' ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏବେ, ରୁଦ୍ର କହିଲେ—"ଭାଇ ହିରଣ୍ୟକ୍ଷଙ୍କ ବଧ ଶୁଣି, ମହାଦାୟିତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ । ହଜାର-ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବଳ ବାୟୁ ଖାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏହି ଦାୟିତ୍ୟ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମୋତେ ପୂଜା କଲେ । ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ କହିଲି—'ହେ ଦାୟିତ୍ୟ, ତୁମ ମନର ଇଛା ଯାହା, ବର ମାଗ ।' ତାପରେ ଦାୟିତ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ—'ଦେବତା, ଦାୟିତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ଗାଏ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, ଵିଦ୍ୟାଧର, କିନ୍ନର, ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କେହି ବି ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏପରି ଅଜୟତା ଦିଅ ।' " ମୁଁ ତାହାକୁ 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି, ସେ ଦାୟିତ୍ୟକୁ ଏହି ମହାବର ଦେଇଦେଲି ।