ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଆତଙ୍କ ଓ ଦୁଃଖରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭକ୍ତି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗ୍ୟବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?" । ତା’ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତାମାନେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ନିଜେମାନେ ହାରିଯିବାର କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା କିଛିକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦେବତାମାନେ ସହିତ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ । ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ, "ଭବ, ଶର୍ବ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।" "ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆପଣ, ଅନେକ ରୂପରେ ବିରାଜିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।" ଏହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ଶଙ୍କର ନନ୍ଦିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦେବତାମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ ।" ଏହି ମଧ୍ୟରେ ନନ୍ଦି ଦେବତାମାନେକୁ ଡାକିଲେ । ସେମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆସିବା ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ହଜାର ଗଣମଣ୍ଡଳୀ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ—ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, ନଗ୍ନ, ବିକୃତ, ବାଙ୍କା, ଭସ୍ମରେ ଢାକା, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ନମସ୍କାର କରି ଠିଆ ହେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ଦେବଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନଙ୍କର ଦୁରବସ୍ଥା ଦେଖନ୍ତୁ ।" "ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମହାଦେବ, ଶରଣାଗତଙ୍କର ପ୍ରେମୀ, ଉଠି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ ।" ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ହରିଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ନାଗ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମିଶି, "ମାଧବ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଆପଣଙ୍କୁ ବିଜୟ ହେଉ," ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ । "ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଦେଖନ୍ତୁ," ବୋଲି ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ । ଏହି ସବୁ ଶୁଣି, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରି, ମେଘ ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—"ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କହୁଛି । ଦଶଗ୍ରୀବ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଭୟ ମୁଁ ଜାଣିଛି; ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅବତାର ନେଇ, ଆଜି ଏହାକୁ ନାଶ କରିବି ।" "ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ଯାହା ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ବଡ଼ ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଓ ସୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ସେଠି ରାଜା ଦଶରଥ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମହାସମୃଦ୍ଧିରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ।" "ସେ, ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରି, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ମୁଁ, ଦେବଗଣ, ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନ ହୋଇଥିଲି; ତାଙ୍କ ତିନି ରାଣୀ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରୁ, ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବି ।" "ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ ଭାବେ ଅବତରଣ କରି, ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବି । ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ନିଜ ଅଂଶରେ ଭୂମିରେ ଭାଲୁ ଓ ବାନର ରୂପେ ଅବତରଣ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କର ।" ଏପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଆକାଶରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା । ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ମହାବାଣୀ ଶୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ । ତେବେ, ଦେବତାମାନେ ବିଦ୍ୱାନ ଦେବଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭୂମିରେ ନିଜ ଅଂଶରେ ବାନର ଓ ଭାଲୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ମହାଦେବ, ଦେବତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରି ଜଗତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ । "ଏହି ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଏମାନେ ତୁମେ; ଦେବତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟକ ରାବଣ ତୁମ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାଚୀନ ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଣି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅପହରଣ କଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ ବଂଶର ଦାନବ ତୁମେ ନିଜେ ହତ କରିଥିଲେ । ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର, ଦାନବରାଜା, ସମସ୍ତ ଜଗତର କଣ୍ଟକ, ନିହତ ହୋଇଛି; ସମସ୍ତ ଭୂମି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଛି ।" "ଆଜି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମଙ୍ଗଳ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୋଇଛି । ତୁମ ଶାସନରେ, ହେ ମହାରାଜ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ—ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ।" "ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ନିର୍ମଳ ମନ୍ଦ, ସେଇ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ଗୁପ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି, ଯେଉଁପରି ମରଣଧର୍ମୀ ଜୀବନର ଗତି ।" ଦାନବରାଜାଙ୍କ ବଂଶ ଓ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା, ଚକ୍ଷୁରୁ ନୀର ବହାଉଥିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସଭାମଧ୍ୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ତେବେ ଶେଷ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ଏହି ଦେବଦେବଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ପାପନାଶକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ।" ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, କୁମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁନି, ତପସ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ମୃଦୁ ହାତରେ ଛୁଇଁ, କାନ୍ଦୁଥିବା ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ହେ ରାମ, ଶୀଘ୍ର ଧୈର୍ୟ ଧର; କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ତୁମେ ଦାନବ ବଂଶର ନାଶକ, ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ।" "ଏହି ଚରାଚର ଜଗତର ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତେବେ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଅଚେତନ ହେଲ?" କୁମ୍ଭଜ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଉଠିବା ସମୟରେ ଚକ୍ଷୁରେ ନୀର ଓ ମୁହଁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଥିଲା । ସେ ନମ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ଶବ୍ଦରେ, ଶର୍ମିତ ଦେହରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପରାଧର ପାପରୁ ଦୂରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କହିଲେ—"ହାଁ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଦେଖ; କେତେ ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମୁଁ! ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଲି, ତଥାପି କାମବଶତଃ ହତ୍ୟା କରିଦେଲି ।" "ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ, ମୁଁ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତଙ୍କୁ ହତ କରିଦେଲି; ମୁଁ ଅବିବେକରେ ଅଶ୍ୱବ୍ରାତ ଲୋକଙ୍କ ବଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲି ।